श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः । स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम्

अशा प्रकारे, मनरूपी हंसाला दुसऱ्या हंसाने जागृत केले, आणि तो स्वतःच्या स्वरूपात परतला; त्या शुद्धतेमुळे त्याला हरवलेली स्मृती पुन्हा मिळाली.

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान्विश्वभावनः

बर्‍हिष्मन्, हे सर्व अध्यात्मरूपाने, अप्रत्यक्षपणे सांगितले आहे; कारण भगवान, विश्वनिर्माता, अप्रत्यक्ष गोष्टींमध्येच आनंद मानतो.

वेणुनादं श्रुत्वा आगतानां गोपीनां श्रीकृष्णेनसह संवादः; रासारम्भः; तासां मानापनोदाय भगवतो अंतर्धानं च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः

श्रीशुक म्हणाले — भगवान श्रीकृष्णाने शरद ऋतूतील त्या रात्री, ज्या मल्लिका फुलांनी सुशोभित झाल्या होत्या, पाहिल्या आणि योगमायेचा आश्रय घेऊन रमण्याची इच्छा केली.

( मिश्र ) तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः

तेव्हा, चंद्रराजाने आपल्या मऊ किरणांनी पूर्व दिशेला लालसर रंग लावला; तो शांतपणे उगवला आणि सज्जनांच्या मनातील दुःख दूर केले, जणू प्रियकर दीर्घ प्रतीक्षेनंतर प्रेयसीसमोर येतो.

दृष्ट्वा कुमुद्वन्तं अखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुङ्‌कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितं जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्

पूर्ण चंद्राचे तेजस्वी, कमळासारखे, नव्या कुंकवाने लालसर झालेल्या मुखासारखे तेज पाहून, आणि त्या वनात कोवळ्या गायींनी रंग भरलेला पाहून, श्रीकृष्णाने सुंदर डोळ्यांच्या गोपींसाठी मधुर आणि मनमोहक गाणे गायले.

निशम्य गीतां तदनङ्‌गवर्धनं व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः

ते गाणे ऐकून, जे प्रेमाची उत्कंठा वाढवणारे होते, व्रजातील स्त्रिया, ज्यांचे मन कृष्णाने जिंकले होते, एकमेकींकडे न पाहता, एकत्र जमल्या जिथे त्यांचा प्रिय कृष्ण उभा होता, त्याचे कुंडले डोलत होते.

( अनुष्टुप् ) दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः । पयोऽधिश्रित्य संयावं अनुद्वास्यापरा ययुः

काही गायींचे दूध काढताना, ती कृती अर्धवट सोडून, आतुरतेने निघून गेल्या; काहींनी दूध चुलीवर ठेवले होते, पण मुलांना न खाऊ घालता त्या धावत गेल्या.

परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः । शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिद् अश्नन्त्योऽपास्य भोजनम्

काही जेवण वाढत असताना ते काम सोडून गेल्या; काही मुलांना दूध पाजताना त्यांना तसंच सोडून गेल्या; काही पतीची सेवा करत असताना, आपले जेवण न संपवता निघून गेल्या.

लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः

काही अंगाला उटणे लावत होत्या, काही अंग पुसत होत्या, काही डोळ्यांना काजळ लावत होत्या; त्यांचे वस्त्र आणि दागिने विस्कटलेले होते, तरीही त्या सर्व कृष्णाजवळ धावत गेल्या.

ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिः भ्रातृबन्धुभिः । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः

पती, वडील, भाऊ आणि नातेवाईक यांनी रोखण्याचा प्रयत्न केला तरी, गोविंदाने त्यांचे मन जिंकले होते, त्यामुळे त्या मोहित होऊन थांबल्या नाहीत.

अन्तर्गृहगताः काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः । कृष्णं तद्‍भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः

काही गोपी घरातच अडकून पडल्या, बाहेर पडू शकल्या नाहीत; पण कृष्णाच्या ध्यानात मग्न होऊन, डोळे मिटून त्याचाच विचार करू लागल्या.

दुःसहप्रेष्ठविरह तीव्रतापधुताशुभाः । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेष निर्वृत्या क्षीणमङ्‌गलाः

प्रियाच्या वियोगाने असह्य वेदना झालेल्या त्या गोपिका, त्यांच्या तीव्र दुःखाने सगळं अशुभ दूर झालं; ध्यानातून त्यांनी अच्युताशी एकरूपता मिळवली आणि त्या आनंदाने त्यांचं सगळं दुर्दैव नाहीसं झालं.

तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्‌गताः । जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः

त्या गोपिका, जरी प्रियकरासारख्या भावनेने का होईना, पण परमात्म्याशी एकत्र आल्या आणि लगेचच गुणांनी बनलेलं हे शरीर टाकून दिलं; त्यांचे सर्व बंधन क्षणात संपले.

श्रीपरीक्षिदुवाच - कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमः तासां गुणधियां कथम्

श्रीपरिक्षित म्हणाले: मुनी, त्या व्रजाच्या स्त्रियांना कृष्ण हा त्यांचा सर्वात प्रिय होता, ब्रह्म म्हणून नव्हे; मग ज्यांच्या मनात गुणांचाच विचार होता, त्यांचं गुणांचं ओघ कसा थांबला?

श्रीशुक उवाच - उक्तं पुरस्ताद् एतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः

श्रीशुक म्हणाले: हे मी आधीच सांगितलं आहे—कसा चेद्य, शिशुपाळ, त्यानेही सिद्धी मिळवली; जो हृषीकेशाचा द्वेष करतो त्यालाही मुक्ती मिळाली, तर जे अधोक्षजावर प्रेम करतात त्यांना तर नक्कीच मिळेल.

नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

राजा, लोकांच्या सर्वोच्च कल्याणासाठी, अविनाशी, मोजता न येणारा, गुणांच्या पलीकडचा आणि गुणांचा आधार असलेला भगवान स्वतः प्रकट होतो.

कामं क्रोधं भयं स्नेहं ऐक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते

जे लोक आपली इच्छा, राग, भीती, प्रेम, एकता किंवा मैत्री नेहमी हरिकडे वळवतात, ते शेवटी त्याच्यातच एकरूप होतात.

न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्यजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते

म्हणून, हे आश्चर्य वाटू नये; कारण योगेश्वरांचा स्वामी, अजन्मा कृष्ण, याच्यामुळे अशी मुक्ती मिळते.

ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन्

व्रजच्या स्त्रिया आपल्या जवळ आल्या हे पाहून, भगवान—सर्वात उत्तम वक्ता—त्यांना गोड शब्दांनी बोलले आणि त्यांच्या मनाला मोहात पाडले.

श्रीभगवानुवाच - स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम्

श्रीभगवान म्हणाले: या, या, भाग्यवान स्त्रियांनो! मी तुमच्यासाठी काय करू? व्रजमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना? मला सांगा, तुम्ही का आलात?

रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सुमध्यमाः

ही रात्र फार भयंकर आहे, रानटी प्राण्यांनी भरलेली आहे; सुंदर कटी असलेल्या स्त्रियांनो, व्रजमध्ये परत जा, इथे राहणं योग्य नाही.

मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम्

तुमच्या आई-वडील, मुले, भाऊ आणि पती तुम्हाला शोधत आहेत, पण सापडत नाहीत; आपल्या नातेवाईकांना काळजी देऊ नका.

दृष्टं वनं कुसुमितं राकेश कररञ्जितम् । यमुना अनिललीलैजत् तरुपल्लवशोभितम्

फुलांनी सजलेलं, चंद्रप्रकाशाने उजळलेलं हे वन तुम्ही पाहिलंत; आणि यमुना, जिच्या वाऱ्याने झाडांची कोवळी पानं डोलत आहेत, तीही पाहिली.

तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत

आता, वेळ वाया घालवू नका—गोष्टीला परत जा, आपल्या पतीची सेवा करा; वासरं आणि लहान मुले रडत आहेत—जा, त्यांना दूध पाजा आणि सांभाळा.

अथवा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः । आगता ह्युपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः

किंवा, कदाचित माझ्यावरच्या प्रेमामुळे तुमचं मन बांधलं गेलं आणि म्हणूनच तुम्ही इथे आलात; हे स्वाभाविक आहे, कारण सर्व जीव माझ्याकडे आकर्षित होतात.

भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्‍बन्धूनां च कल्याणः प्रजानां चानुपोषणम्

स्त्रियांसाठी सर्वात मोठं कर्तव्य म्हणजे आपल्या पतीची मनापासून सेवा करणं, आपल्या नातेवाईकांची काळजी घेणं आणि मुलांना वाढवणं.

दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी

पती वाईट स्वभावाचा, दुर्दैवी, म्हातारा, मंद, आजारी किंवा गरीब असला तरी, या जगात पुण्य हवं असलेल्या स्त्रियांनी त्याला कधीच सोडू नये.

अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रियः

घरातील चांगल्या स्त्रियांसाठी पतीखेरीज दुसऱ्या पुरुषाशी संबंध ठेवणं—यातून ना स्वर्ग मिळतो, उलट नावलौकिक बुडतो, थोडं आणि दुःखदायक फळ मिळतं, भीती वाटते आणि सर्वत्र निंदा होते.

श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानाद् मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान्

माझं ऐकणं, पाहणं, ध्यान करणं किंवा माझं गुणगान करणं—यातूनच खरी भक्ती निर्माण होते; केवळ जवळ राहून तसं होत नाही. म्हणून, आता आपल्या घरी परत जा.