श्रीमद्भागवतपुराणम्

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौकः सहस्रपरिवत्सरान्

हे सुज्ञे, तू आणि मी दोघं, मनाच्या सरोवरात राहणारे हंस, जिवलग मित्र होतो; हजारो वर्षं आपल्यात कधीच दुरावा नव्हता.

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया

पण मित्रा, तू मला सोडून, सांसारिक मन घेऊन पृथ्वीवर गेलास; तिथे भटकता भटकता, एका स्त्रीने तयार केलेलं स्थान पाहिलंस.

पञ्चारामं नवद्वारं एकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम्

पाच बागा, नऊ दरवाजे, एक राखणदार, तीन कोठारे, सहा कुटुंबं, पाच बाजार, आणि पाच प्रकारचं स्वरूप – हे सर्व त्या स्त्रीचं निवासस्थान आहे.

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्‌ग्रहः

हे प्रभो, पाच ज्ञानेद्रियांचे विषय म्हणजे सुखाचे साधन आहेत, नऊ दारे म्हणजे प्राणांचे मार्ग आहेत, जठराग्नी आणि अन्न म्हणजे शरीरातील विभाग आहेत, आणि कुटुंब म्हणजे इंद्रियांचा समूह आहे.

विपणस्तु क्रियाशक्तिः भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीशः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते

व्यापाराची जागा म्हणजे कर्माची शक्ती आहे, स्थूल प्रकृती ही अविनाशी आहे, आणि या शक्तीचा स्वामी म्हणजे जो पुरुष येथे आला आहे, पण त्याला त्याचे ज्ञान होत नाही.

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः । तत्सङ्‌गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो

तेथे, रामेच्या स्पर्शाने तू आनंद घेत होतास, त्यामुळे तुझी स्मरणशक्ती आणि ऐकण्याची शक्ती हरवली; त्या संगामुळे, प्रभो, तुला अशी अधःपाताची अवस्था प्राप्त झाली.

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीरः सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया

तू विदर्भराजाची कन्या नाहीस, हा वीर तुझा मित्र नाही, आणि तू पुरंजनाची पती नाहीस, जिला नवव्या दाराने तिने अडवले होते.

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम्

ही माया मी निर्माण केलेली आहे, जिच्यामुळे तू पुरुष आणि सती स्त्री यांना खरे मानतोस; प्रत्यक्षात दोघेही खरे नाहीत, जसे दोन हंस आपली वाट पाहतात तसे.

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः । न नौ पश्यन्ति कवयः छिद्रं जातु मनागपि

मी म्हणजेच तू आहे, आणि तू वेगळा नाहीस; तूच मी आहे, हे समजून घे, मित्रा; ज्ञानी लोक आमच्यात कधीही, अगदी थोडेसेही, भेद पाहत नाहीत.

यथा पुरुष आत्मानं एकं आदर्शचक्षुषोः । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयोः

जसे मनुष्य आरशात आणि स्वतःच्या नजरेत स्वतःला एक असूनही दोन स्वरूपात पाहतो, तसेच आमच्या दोघांचे अंतरंग स्वरूप आहे.

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः । स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम्

अशा प्रकारे, मनरूपी हंसाला दुसऱ्या हंसाने जागृत केले, आणि तो स्वतःच्या स्वरूपात परतला; त्या शुद्धतेमुळे त्याला हरवलेली स्मृती पुन्हा मिळाली.

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान्विश्वभावनः

बर्‍हिष्मन्, हे सर्व अध्यात्मरूपाने, अप्रत्यक्षपणे सांगितले आहे; कारण भगवान, विश्वनिर्माता, अप्रत्यक्ष गोष्टींमध्येच आनंद मानतो.

वेणुनादं श्रुत्वा आगतानां गोपीनां श्रीकृष्णेनसह संवादः; रासारम्भः; तासां मानापनोदाय भगवतो अंतर्धानं च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः

श्रीशुक म्हणाले — भगवान श्रीकृष्णाने शरद ऋतूतील त्या रात्री, ज्या मल्लिका फुलांनी सुशोभित झाल्या होत्या, पाहिल्या आणि योगमायेचा आश्रय घेऊन रमण्याची इच्छा केली.

( मिश्र ) तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः

तेव्हा, चंद्रराजाने आपल्या मऊ किरणांनी पूर्व दिशेला लालसर रंग लावला; तो शांतपणे उगवला आणि सज्जनांच्या मनातील दुःख दूर केले, जणू प्रियकर दीर्घ प्रतीक्षेनंतर प्रेयसीसमोर येतो.

दृष्ट्वा कुमुद्वन्तं अखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुङ्‌कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितं जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्

पूर्ण चंद्राचे तेजस्वी, कमळासारखे, नव्या कुंकवाने लालसर झालेल्या मुखासारखे तेज पाहून, आणि त्या वनात कोवळ्या गायींनी रंग भरलेला पाहून, श्रीकृष्णाने सुंदर डोळ्यांच्या गोपींसाठी मधुर आणि मनमोहक गाणे गायले.

निशम्य गीतां तदनङ्‌गवर्धनं व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः

ते गाणे ऐकून, जे प्रेमाची उत्कंठा वाढवणारे होते, व्रजातील स्त्रिया, ज्यांचे मन कृष्णाने जिंकले होते, एकमेकींकडे न पाहता, एकत्र जमल्या जिथे त्यांचा प्रिय कृष्ण उभा होता, त्याचे कुंडले डोलत होते.

( अनुष्टुप् ) दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः । पयोऽधिश्रित्य संयावं अनुद्वास्यापरा ययुः

काही गायींचे दूध काढताना, ती कृती अर्धवट सोडून, आतुरतेने निघून गेल्या; काहींनी दूध चुलीवर ठेवले होते, पण मुलांना न खाऊ घालता त्या धावत गेल्या.

परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः । शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिद् अश्नन्त्योऽपास्य भोजनम्

काही जेवण वाढत असताना ते काम सोडून गेल्या; काही मुलांना दूध पाजताना त्यांना तसंच सोडून गेल्या; काही पतीची सेवा करत असताना, आपले जेवण न संपवता निघून गेल्या.

लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः

काही अंगाला उटणे लावत होत्या, काही अंग पुसत होत्या, काही डोळ्यांना काजळ लावत होत्या; त्यांचे वस्त्र आणि दागिने विस्कटलेले होते, तरीही त्या सर्व कृष्णाजवळ धावत गेल्या.

ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिः भ्रातृबन्धुभिः । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः

पती, वडील, भाऊ आणि नातेवाईक यांनी रोखण्याचा प्रयत्न केला तरी, गोविंदाने त्यांचे मन जिंकले होते, त्यामुळे त्या मोहित होऊन थांबल्या नाहीत.

अन्तर्गृहगताः काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः । कृष्णं तद्‍भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः

काही गोपी घरातच अडकून पडल्या, बाहेर पडू शकल्या नाहीत; पण कृष्णाच्या ध्यानात मग्न होऊन, डोळे मिटून त्याचाच विचार करू लागल्या.

दुःसहप्रेष्ठविरह तीव्रतापधुताशुभाः । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेष निर्वृत्या क्षीणमङ्‌गलाः

प्रियाच्या वियोगाने असह्य वेदना झालेल्या त्या गोपिका, त्यांच्या तीव्र दुःखाने सगळं अशुभ दूर झालं; ध्यानातून त्यांनी अच्युताशी एकरूपता मिळवली आणि त्या आनंदाने त्यांचं सगळं दुर्दैव नाहीसं झालं.

तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्‌गताः । जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः

त्या गोपिका, जरी प्रियकरासारख्या भावनेने का होईना, पण परमात्म्याशी एकत्र आल्या आणि लगेचच गुणांनी बनलेलं हे शरीर टाकून दिलं; त्यांचे सर्व बंधन क्षणात संपले.

श्रीपरीक्षिदुवाच - कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमः तासां गुणधियां कथम्

श्रीपरिक्षित म्हणाले: मुनी, त्या व्रजाच्या स्त्रियांना कृष्ण हा त्यांचा सर्वात प्रिय होता, ब्रह्म म्हणून नव्हे; मग ज्यांच्या मनात गुणांचाच विचार होता, त्यांचं गुणांचं ओघ कसा थांबला?

श्रीशुक उवाच - उक्तं पुरस्ताद् एतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः

श्रीशुक म्हणाले: हे मी आधीच सांगितलं आहे—कसा चेद्य, शिशुपाळ, त्यानेही सिद्धी मिळवली; जो हृषीकेशाचा द्वेष करतो त्यालाही मुक्ती मिळाली, तर जे अधोक्षजावर प्रेम करतात त्यांना तर नक्कीच मिळेल.

नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

राजा, लोकांच्या सर्वोच्च कल्याणासाठी, अविनाशी, मोजता न येणारा, गुणांच्या पलीकडचा आणि गुणांचा आधार असलेला भगवान स्वतः प्रकट होतो.

कामं क्रोधं भयं स्नेहं ऐक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते

जे लोक आपली इच्छा, राग, भीती, प्रेम, एकता किंवा मैत्री नेहमी हरिकडे वळवतात, ते शेवटी त्याच्यातच एकरूप होतात.

न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्यजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते

म्हणून, हे आश्चर्य वाटू नये; कारण योगेश्वरांचा स्वामी, अजन्मा कृष्ण, याच्यामुळे अशी मुक्ती मिळते.

ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन्

व्रजच्या स्त्रिया आपल्या जवळ आल्या हे पाहून, भगवान—सर्वात उत्तम वक्ता—त्यांना गोड शब्दांनी बोलले आणि त्यांच्या मनाला मोहात पाडले.