श्रीमद्भागवतपुराणम्

तुलसी च वसन्तश्च पुरुषोत्तम एव च । एतेषां तत्त्वतः प्राज्ञैः न पृथ्ग्भाव इष्यते

तुलसी, वसंत ऋतु आणि पुरुषोत्तम—हे सर्व एकाच साराचे आहेत, असे ज्ञानी लोक मानतात.

यश्च भागवतं शास्त्रं वाचयेत् अर्थतोऽनिशम् । जन्मकोटिकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः

जो कोणी भागवत शास्त्र अर्थासकट दिवस-रात्र वाचतो, त्याचे कोटी जन्मांचे पाप नष्ट होते—यात शंका नाही.

श्लोकार्धं श्लोकपादं वा पठेत् भागवतं च यः । नित्यं पुण्यं अवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

जो रोज भागवताचा अर्धा श्लोक किंवा एकच चरण वाचतो, त्याला राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञाइतके पुण्य मिळते.

उक्तं भागवतं नित्यं कृतं च हरिचिन्तनम् । तुलसीपोषणं चैव धेनूनां सेवनं समम्

रोज भागवताचे वाचन, हरिचे चिंतन, तुळशीची जोपासना आणि गायींची सेवा—हे सर्व एकसमान आहेत.

अन्तकाले तु येनैव श्रूयते शुकशास्त्रवाक् । प्रीत्या तस्यैव वैकुण्ठं गोविन्दोऽपि प्रयच्छति

मरणाच्या वेळी जो भक्तीने शुकाच्या शास्त्रातील शब्द ऐकतो, त्याला गोविंद स्वतः वैकुंठ देतो.

हेमसिंहयुतं चैतत् वैष्णवाय ददाति च । कृष्णेन सह सायुज्यं स पुमान् लभते ध्रुवम्

जो कोणी हे (भागवत) सुवर्ण सिंहासनासह एखाद्या वैष्णवाला देतो, त्याला कृष्णासोबत एकरूपता निश्चित मिळते.

(वसंततिलका) आजन्ममात्रमपि येन शठेन किंचित् चित्तं विधाय शुकशास्त्रकथा न पीता । चाण्डालवत् च खरवत् बत तेन नीतं मिथ्या स्वजन्म जननी जनिदुःखभाजा

जो माणूस जन्मभर कपटी मनाने शुकाच्या शास्त्राची कथा कधीच ऐकत नाही, तो चांडाळ किंवा गाढवासारखा जगतो; त्याचा जन्म व्यर्थ जातो आणि त्याच्या आईला जन्मदुखः फुकट जाते.

जीवच्छवो निगदितः स तु पापकर्मा येन श्रुतं शुककथावचनं न किंचित् । धिक् तं नरं पशुसमं भुवि भाररूपम् एवं वदन्ति दिवि देवसमाजमुख्याः

जो मनुष्य पापी कर्म करतो आणि ज्याने शुकदेवांच्या कथा कधीच ऐकलेल्या नाहीत, त्याला 'जिवंत प्रेत' असं म्हणतात. असा मनुष्य या पृथ्वीवर जनावरासारखा भारच आहे, असं स्वर्गातील देवतांच्या प्रमुखांनी सांगितलं आहे.

(अनुष्टुप्) दुर्लभैव कथा लोके श्रीमद्‌भागवतोद्‌भवा । कोटिजन्मसमुत्थेन पुण्येनैव तु लभ्यते

या जगात श्रीमद्भागवतामधून उत्पन्न झालेली कथा फारच दुर्मिळ आहे; कोट्यवधी जन्मांत मिळवलेल्या पुण्यामुळेच ती प्राप्त होते.

तेन योगनिधे धीमन् श्रोतव्या सा प्रयत्‍नतः । दिनानां नियमो नास्ति सर्वदा श्रवणं मतम्

म्हणून, हे बुद्धिमान, या योगरूपी धनाचा श्रवण मन लावून करावा; दिवसांची काही मर्यादा नाही, नेहमीच ऐकावं असं सांगितलं आहे.

सत्येन ब्रह्मचर्येण सर्वदा श्रवणं मतम् । अशक्यत्वात् कलौ बोध्यो विशेषोऽत्र शुकाज्ञया

सत्य आणि ब्रह्मचर्य पाळून नेहमीच हे श्रवण करावं असं सांगितलं आहे; पण कलियुगात ते शक्य नसल्यामुळे, शुकदेवांनी खास सूचना दिली आहे.

मनोवृत्तिजयश्चैव नियमाचरणं तथा । दीक्षां कर्तुं अशक्यत्वात् सप्ताहश्रवणं मतम्

मनाच्या वासना जिंकणं, नियम पाळणं आणि दीक्षा घेणं हे कठीण असल्यामुळे, सात दिवस श्रवण करण्याचं सांगितलं आहे.

श्रद्धातः श्रवणे नित्यं माघे तावद्धि यत्फलम् । तत्फलं शुकदेवेन सप्ताहश्रवणे कृतम्

जो श्रद्धेने रोज श्रवण करतो, विशेषतः माघ महिन्यात, त्याला जे फळ मिळतं, तेच फळ शुकदेवांनी सात दिवसांच्या श्रवणाने दिलं आहे.

मनसश्च अजयात् रोगात् पुंसां चैवायुषः क्षयात् । कलेर्दोषबहुत्वाच्च सप्ताहश्रवणं मतम्

मन जिंकता न येणं, रोग, माणसांचं आयुष्य कमी होणं आणि कलियुगातील दोषांची भरपूरता यामुळे, सात दिवस श्रवण करण्याचं सांगितलं आहे.

यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । अनायासेन तत्सर्वं सप्ताहश्रवणे लभेत्

जे फळ तप, योग किंवा ध्यानाने मिळत नाही, ते सर्व फळ सहजपणे सात दिवसांच्या श्रवणाने मिळतं.

यज्ञात् गर्जति सप्ताहः सप्ताहो गर्जति व्रतात् । तपसो गर्जति प्रोच्चैः तीर्थान्नित्यं हि गर्जति

सात दिवसांचं श्रवण यज्ञापेक्षा मोठं आहे, व्रतांपेक्षा मोठं आहे, तपस्येपेक्षा मोठ्या आवाजात आहे, आणि तीर्थयात्रेपेक्षा नेहमीच श्रेष्ठ आहे.

योगात् गर्जति सप्ताहो ध्यानात् ज्ञानाच्च गर्जति । किं ब्रूमो गर्जनं तस्य रे रे गर्जति गर्जति

सात दिवसांचं श्रवण योगापेक्षा मोठं आहे, ध्यान आणि ज्ञानापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; त्याची महती काय सांगावी? पुन्हा पुन्हा ते सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

शौनक उवाच - (इंद्रवंशा) साश्चर्यमेतत्कथितं कथानकं ज्ञानादिधर्मान् विगणय्य साम्प्रतम् । निःश्रेयसे भागवतं पुराणं जातं कुतो योगविदादिसूचकम्

शौनक म्हणाले: ही कथा खरंच अद्भुत आहे, कारण तिने ज्ञान व इतर धर्म बाजूला ठेवले आहेत; मग हे भागवत पुराण, जे सर्वोच्च कल्याण देतं आणि योगादी मार्ग दाखवतं, ते कसं प्रकट झालं?

सूत उवाच - (अनुष्टुप्) यदा कृष्णो धरां त्यक्त्वा स्वपदं गन्तुमुद्यतः । एकादशं परिश्रुत्यापि उद्धवो वाक्यमब्रवीत्

सूतम्हणाले: जेव्हा कृष्णाने पृथ्वी सोडून आपल्या धामात जाण्याचा निर्धार केला, तेव्हा त्याने अकरा प्रमुख भक्तांचं ऐकलं आणि उद्धवाने त्याला बोललं.

उद्धव उवाच - त्वं तु यास्यसि गोविन्द भक्तकार्यं विधाय च । मच्चित्ते महती चिन्ता तां श्रुत्वा सुखमावह

उद्धव म्हणाले: गोविंदा, तू भक्तांचं कार्य पूर्ण करून निघून जाणार आहेस; माझ्या मनातील ही मोठी चिंता ऐकून, कृपया मला दिलासा दे.

आगतोऽयं कलिर्घोरो भविष्यन्ति पुनः खलाः । तत्संगेनैव सन्तोऽपि गमिष्यन्ति उग्रतां यदा

आता हा भयंकर कलियुग आला आहे; पुन्हा दुष्ट लोक निर्माण होतील आणि त्यांच्या संगतीमुळे सज्जनही कठोर होतील.

तदा भारवती भूमिः गोरूपेयं कमाश्रयेत् । अन्यो न दृश्यते त्राता त्वत्तः कमललोचन

तेव्हा पृथ्वी, जड भाराने थकून, गायीच्या रूपात तुझ्याकडे आश्रय घेईल; कमललोचन, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही रक्षण करणारा दिसत नाही.

अतः सस्तु दयां कृत्वा भक्तवत्सल मा व्रज । भक्तार्थं सगुणो जातो निराकारोऽपि चिन्मयः

म्हणून, भक्तवत्सल, कृपा करून जाऊ नकोस; भक्तांच्या हितासाठी, तू निर्गुण असूनही सगुण रूप धारण केलं आहेस.

त्वद् वियोगेन ते भक्ताः कथं स्थास्यन्ति भूतले । निर्गुणोपासने कष्टं अतः किंचिद् विचारय

तुझ्या वियोगात तुझे भक्त पृथ्वीवर कसे राहतील? निर्गुणाची उपासना कठीण आहे; म्हणून काही तरी उपाय विचार कर.

इति उद्धववचः श्रुत्वा प्रभासेऽचिन्तयत् हरिः । भक्तावलम्बनार्थाय किं विधेयं मयेति च

उद्धवाचं बोलणं ऐकून, प्रभासक्षेत्रात हरिने मनात विचार केला — 'माझ्या भक्तांच्या आधारासाठी मी काय करावं?'

स्वकीयं यद् भवेत् तेजः तच्च भागवतेऽदधात् । तिरोधाय प्रविष्टोऽयं श्रीमद् भागवतार्णवम्

आपल्या तेजाचा अंश भगवंताने या भागवतामध्ये ठेवला आणि स्वतःला लपवून श्रीमद्भागवताच्या पवित्र सागरात प्रवेश केला.

तेनेयं वाङ्‌मयी मूर्तिः प्रत्यक्षा वर्तते हरेः । सेवनात् श्रवणात् पाठात् दर्शनात् पापनाशिनी

म्हणूनच, या शब्दरूप भागवतामध्येच हरि प्रत्यक्ष प्रकट झाला आहे; त्याची सेवा, ऐकणे, वाचन किंवा दर्शन केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात.

सप्ताहश्रवणं तेन सर्वेभ्योऽप्यधिकं कृतम् । साधनानि तिरस्कृत्य कलौ धर्मोऽयमीरितः

म्हणूनच, सात दिवस भागवत ऐकणे हे इतर सर्व साधनांपेक्षा श्रेष्ठ ठरवले आहे; इतर साधना बाजूला ठेवून कलियुगासाठी हाच धर्म सांगितला आहे.

दुःखदारिद्र्य दौर्भाग्य पापप्रक्षालनाय च । कामक्रोध जयार्थं हि कलौ धर्मोऽयमीरितः

कलियुगात दुःख, दारिद्र्य, अपयश, पाप दूर करण्यासाठी आणि काम, क्रोध जिंकण्यासाठी हाच धर्म सांगितला आहे.