श्रीमद्भागवतपुराणम्

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः । नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः

जो योगी माझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून योगाचा हा मार्ग चालतो, त्याला कोणतेही अडथळे त्रास देत नाहीत; तो इच्छारहित राहतो आणि स्वतःचं सुख अनुभवतो.

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्‌गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत्

जेव्हा प्रिय व्यक्ती गेली आहे हे न कळता, ती स्त्री आपल्या जागी शांतपणे बसते आणि पूर्वीप्रमाणेच वागते.

यदा नोपलभेताङ्घ्रौ ऊष्माणं पत्युरर्चती । आसीत् संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा

पतीच्या पायात उष्णता जाणवत नाही, हे पूजा करताना लक्षात आलं, की ती स्त्री काळजीने भरलेल्या मनाने, कळपापासून वेगळी पडलेल्या हरिणीसारखी, तिथेच बसून राहते.

आत्मानं शोचती दीनं अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः । स्तनौ आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा

ती स्वतःच्या दु:खासाठी, मदतीला कोणी नाही म्हणून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी रडत राहते; छातीवर हात ठेवून, त्या जंगलात ती मोठ्याने आक्रोश करते.

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमां उदधिमेखलाम् । दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि

उठा, उठा, राजर्षे! या समुद्राने वेढलेल्या भूमीला, दुष्ट आणि क्षत्रिय जातीपासून घाबरलेल्या या भूमीचं रक्षण तुम्हीच करावं.

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत्

अशी हंबरडा फोडत, ती तरुणी जंगलात पतीच्या मागे गेली; पतीच्या पायांवर कोसळून, ती आवरता न येणारे अश्रू ढाळू लागली.

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे

तिने लाकडांची चिता रचली, त्यावर पतीचं शरीर ठेवून, त्याच्यासोबत जाण्याचा निर्धार करत, ती शोक करत मन एकाग्र केलं.

तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्त्वयन्वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो

तेव्हा तिथे एक जुना मित्र, आत्मज्ञान असलेला ब्राह्मण, तिला गोड शब्दांनी धीर देत, रडणाऱ्या तिला संबोधून म्हणाला.

ब्राह्मण उवाच - का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह

ब्राह्मण म्हणाला – तू कोण आहेस? कुणाची आहेस? हा कोण आहे, ज्याच्यासाठी तू शोक करतेस? मला ओळखतेस का, ज्याच्यासोबत तू पूर्वी भटकली होतीस?

अपि स्मरसि चात्मानं अविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गतः

मित्रा, तुला आठवतं का, मी तुझा अज्ञात सखा आहे? तू मला सोडून, पृथ्वीवरील सुखात रममाण होत, दुसरं स्थान शोधायला गेलीस.

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौकः सहस्रपरिवत्सरान्

हे सुज्ञे, तू आणि मी दोघं, मनाच्या सरोवरात राहणारे हंस, जिवलग मित्र होतो; हजारो वर्षं आपल्यात कधीच दुरावा नव्हता.

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया

पण मित्रा, तू मला सोडून, सांसारिक मन घेऊन पृथ्वीवर गेलास; तिथे भटकता भटकता, एका स्त्रीने तयार केलेलं स्थान पाहिलंस.

पञ्चारामं नवद्वारं एकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम्

पाच बागा, नऊ दरवाजे, एक राखणदार, तीन कोठारे, सहा कुटुंबं, पाच बाजार, आणि पाच प्रकारचं स्वरूप – हे सर्व त्या स्त्रीचं निवासस्थान आहे.

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्‌ग्रहः

हे प्रभो, पाच ज्ञानेद्रियांचे विषय म्हणजे सुखाचे साधन आहेत, नऊ दारे म्हणजे प्राणांचे मार्ग आहेत, जठराग्नी आणि अन्न म्हणजे शरीरातील विभाग आहेत, आणि कुटुंब म्हणजे इंद्रियांचा समूह आहे.

विपणस्तु क्रियाशक्तिः भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीशः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते

व्यापाराची जागा म्हणजे कर्माची शक्ती आहे, स्थूल प्रकृती ही अविनाशी आहे, आणि या शक्तीचा स्वामी म्हणजे जो पुरुष येथे आला आहे, पण त्याला त्याचे ज्ञान होत नाही.

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः । तत्सङ्‌गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो

तेथे, रामेच्या स्पर्शाने तू आनंद घेत होतास, त्यामुळे तुझी स्मरणशक्ती आणि ऐकण्याची शक्ती हरवली; त्या संगामुळे, प्रभो, तुला अशी अधःपाताची अवस्था प्राप्त झाली.

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीरः सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया

तू विदर्भराजाची कन्या नाहीस, हा वीर तुझा मित्र नाही, आणि तू पुरंजनाची पती नाहीस, जिला नवव्या दाराने तिने अडवले होते.

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम्

ही माया मी निर्माण केलेली आहे, जिच्यामुळे तू पुरुष आणि सती स्त्री यांना खरे मानतोस; प्रत्यक्षात दोघेही खरे नाहीत, जसे दोन हंस आपली वाट पाहतात तसे.

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः । न नौ पश्यन्ति कवयः छिद्रं जातु मनागपि

मी म्हणजेच तू आहे, आणि तू वेगळा नाहीस; तूच मी आहे, हे समजून घे, मित्रा; ज्ञानी लोक आमच्यात कधीही, अगदी थोडेसेही, भेद पाहत नाहीत.

यथा पुरुष आत्मानं एकं आदर्शचक्षुषोः । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयोः

जसे मनुष्य आरशात आणि स्वतःच्या नजरेत स्वतःला एक असूनही दोन स्वरूपात पाहतो, तसेच आमच्या दोघांचे अंतरंग स्वरूप आहे.

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः । स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम्

अशा प्रकारे, मनरूपी हंसाला दुसऱ्या हंसाने जागृत केले, आणि तो स्वतःच्या स्वरूपात परतला; त्या शुद्धतेमुळे त्याला हरवलेली स्मृती पुन्हा मिळाली.

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान्विश्वभावनः

बर्‍हिष्मन्, हे सर्व अध्यात्मरूपाने, अप्रत्यक्षपणे सांगितले आहे; कारण भगवान, विश्वनिर्माता, अप्रत्यक्ष गोष्टींमध्येच आनंद मानतो.

वेणुनादं श्रुत्वा आगतानां गोपीनां श्रीकृष्णेनसह संवादः; रासारम्भः; तासां मानापनोदाय भगवतो अंतर्धानं च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः

श्रीशुक म्हणाले — भगवान श्रीकृष्णाने शरद ऋतूतील त्या रात्री, ज्या मल्लिका फुलांनी सुशोभित झाल्या होत्या, पाहिल्या आणि योगमायेचा आश्रय घेऊन रमण्याची इच्छा केली.

( मिश्र ) तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः

तेव्हा, चंद्रराजाने आपल्या मऊ किरणांनी पूर्व दिशेला लालसर रंग लावला; तो शांतपणे उगवला आणि सज्जनांच्या मनातील दुःख दूर केले, जणू प्रियकर दीर्घ प्रतीक्षेनंतर प्रेयसीसमोर येतो.

दृष्ट्वा कुमुद्वन्तं अखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुङ्‌कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितं जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्

पूर्ण चंद्राचे तेजस्वी, कमळासारखे, नव्या कुंकवाने लालसर झालेल्या मुखासारखे तेज पाहून, आणि त्या वनात कोवळ्या गायींनी रंग भरलेला पाहून, श्रीकृष्णाने सुंदर डोळ्यांच्या गोपींसाठी मधुर आणि मनमोहक गाणे गायले.

निशम्य गीतां तदनङ्‌गवर्धनं व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः

ते गाणे ऐकून, जे प्रेमाची उत्कंठा वाढवणारे होते, व्रजातील स्त्रिया, ज्यांचे मन कृष्णाने जिंकले होते, एकमेकींकडे न पाहता, एकत्र जमल्या जिथे त्यांचा प्रिय कृष्ण उभा होता, त्याचे कुंडले डोलत होते.

( अनुष्टुप् ) दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः । पयोऽधिश्रित्य संयावं अनुद्वास्यापरा ययुः

काही गायींचे दूध काढताना, ती कृती अर्धवट सोडून, आतुरतेने निघून गेल्या; काहींनी दूध चुलीवर ठेवले होते, पण मुलांना न खाऊ घालता त्या धावत गेल्या.

परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः । शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिद् अश्नन्त्योऽपास्य भोजनम्

काही जेवण वाढत असताना ते काम सोडून गेल्या; काही मुलांना दूध पाजताना त्यांना तसंच सोडून गेल्या; काही पतीची सेवा करत असताना, आपले जेवण न संपवता निघून गेल्या.

लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः

काही अंगाला उटणे लावत होत्या, काही अंग पुसत होत्या, काही डोळ्यांना काजळ लावत होत्या; त्यांचे वस्त्र आणि दागिने विस्कटलेले होते, तरीही त्या सर्व कृष्णाजवळ धावत गेल्या.