श्रीमद्भागवतपुराणम्

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः

जसं सूर्य उगवल्यावर माणसांच्या डोळ्यांतील अंधार नाहीसा होतो, पण तो अंधार निर्माण करत नाही, तसं माझं तीक्ष्ण विवेक बुद्धीतील अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करते.

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति

हा आत्मा स्वतः प्रकाशमान, अजन्मा, मोजता न येणारा आहे. तोच सर्व अनुभवांचा आधार आहे. एकमेव, द्वितीय नसलेला, जिथे शब्द थांबतात, तिथे त्याच्याच इच्छेने वाणी आणि प्राण चालतात.

( अनुष्टुप् ) एतावान् आत्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मन्नृते स्वमात्मानं अवलम्बो न यस्य हि

शुद्ध आत्म्यात जो भेदाचा विचार आहे, तेवढाच आत्म्याचा भ्रम आहे. आत्म्याशिवाय स्वतःला आधार नाही.

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम्

जे नाव आणि रूपांनी, पाच प्रकारांनी, निश्चित ओळखता येतं, ते जरी निरर्थक असलं तरी, फक्त स्तुती आहे; असं द्वैत स्वतःला ज्ञानी समजणाऱ्यांमध्येच असतं.

योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः

ज्याचा योग अजून परिपक्व झाला नाही, अशा योग्याला शरीरातून निर्माण होणाऱ्या त्रासांनी अडथळा येतो; त्यासाठी हा नियम सांगितला आहे.

योगधारणया कांश्चिद् आसनैर्धारणान्वितैः । तपोमन्त्रौषधैः कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत्

काही जण योगाच्या एकाग्रतेने, आसनं आणि धारणेसह, आपली दुखं दूर करतात; तर काही जण तप, मंत्र आणि औषधांनी त्रास घालवतात.

कांश्चित् ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभिः । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्याद् अशुभदान्छनैः

काही जण माझ्या ध्यानाने, माझ्या नावाचा जप आणि इतर साधनांनी, किंवा योगेश्वरांच्या मार्गाने, अशुभ परिणाम दूर करतात.

केचिद् देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये

काही ज्ञानी लोक हे शरीर तारुण्यातच मजबूत आणि सुडौल करतात आणि मग विविध उपायांनी सिद्धी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतात.

न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थकः । अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः

पण अशी कौशल्ये फारशी महत्त्वाची नाहीत, कारण त्या प्रयत्नाचा काही उपयोग नाही; शरीर नाशवंत आहे, जसं झाडाचं फळ काही काळानंतर संपतं.

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तत् श्रद्दध्यान्न मतिमान् योगमुत्सृज्य मत्परः

योगाचा नेहमी सराव करून शरीर दीर्घायुष्यासाठी तयार झालं, तरीही बुद्धिमान माणसाने त्यावर विश्वास ठेवू नये; योग सोडून माझ्यात मन लावावं.

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः । नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः

जो योगी माझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून योगाचा हा मार्ग चालतो, त्याला कोणतेही अडथळे त्रास देत नाहीत; तो इच्छारहित राहतो आणि स्वतःचं सुख अनुभवतो.

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्‌गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत्

जेव्हा प्रिय व्यक्ती गेली आहे हे न कळता, ती स्त्री आपल्या जागी शांतपणे बसते आणि पूर्वीप्रमाणेच वागते.

यदा नोपलभेताङ्घ्रौ ऊष्माणं पत्युरर्चती । आसीत् संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा

पतीच्या पायात उष्णता जाणवत नाही, हे पूजा करताना लक्षात आलं, की ती स्त्री काळजीने भरलेल्या मनाने, कळपापासून वेगळी पडलेल्या हरिणीसारखी, तिथेच बसून राहते.

आत्मानं शोचती दीनं अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः । स्तनौ आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा

ती स्वतःच्या दु:खासाठी, मदतीला कोणी नाही म्हणून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी रडत राहते; छातीवर हात ठेवून, त्या जंगलात ती मोठ्याने आक्रोश करते.

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमां उदधिमेखलाम् । दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि

उठा, उठा, राजर्षे! या समुद्राने वेढलेल्या भूमीला, दुष्ट आणि क्षत्रिय जातीपासून घाबरलेल्या या भूमीचं रक्षण तुम्हीच करावं.

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत्

अशी हंबरडा फोडत, ती तरुणी जंगलात पतीच्या मागे गेली; पतीच्या पायांवर कोसळून, ती आवरता न येणारे अश्रू ढाळू लागली.

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे

तिने लाकडांची चिता रचली, त्यावर पतीचं शरीर ठेवून, त्याच्यासोबत जाण्याचा निर्धार करत, ती शोक करत मन एकाग्र केलं.

तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्त्वयन्वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो

तेव्हा तिथे एक जुना मित्र, आत्मज्ञान असलेला ब्राह्मण, तिला गोड शब्दांनी धीर देत, रडणाऱ्या तिला संबोधून म्हणाला.

ब्राह्मण उवाच - का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह

ब्राह्मण म्हणाला – तू कोण आहेस? कुणाची आहेस? हा कोण आहे, ज्याच्यासाठी तू शोक करतेस? मला ओळखतेस का, ज्याच्यासोबत तू पूर्वी भटकली होतीस?

अपि स्मरसि चात्मानं अविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गतः

मित्रा, तुला आठवतं का, मी तुझा अज्ञात सखा आहे? तू मला सोडून, पृथ्वीवरील सुखात रममाण होत, दुसरं स्थान शोधायला गेलीस.

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौकः सहस्रपरिवत्सरान्

हे सुज्ञे, तू आणि मी दोघं, मनाच्या सरोवरात राहणारे हंस, जिवलग मित्र होतो; हजारो वर्षं आपल्यात कधीच दुरावा नव्हता.

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया

पण मित्रा, तू मला सोडून, सांसारिक मन घेऊन पृथ्वीवर गेलास; तिथे भटकता भटकता, एका स्त्रीने तयार केलेलं स्थान पाहिलंस.

पञ्चारामं नवद्वारं एकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम्

पाच बागा, नऊ दरवाजे, एक राखणदार, तीन कोठारे, सहा कुटुंबं, पाच बाजार, आणि पाच प्रकारचं स्वरूप – हे सर्व त्या स्त्रीचं निवासस्थान आहे.

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्‌ग्रहः

हे प्रभो, पाच ज्ञानेद्रियांचे विषय म्हणजे सुखाचे साधन आहेत, नऊ दारे म्हणजे प्राणांचे मार्ग आहेत, जठराग्नी आणि अन्न म्हणजे शरीरातील विभाग आहेत, आणि कुटुंब म्हणजे इंद्रियांचा समूह आहे.

विपणस्तु क्रियाशक्तिः भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीशः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते

व्यापाराची जागा म्हणजे कर्माची शक्ती आहे, स्थूल प्रकृती ही अविनाशी आहे, आणि या शक्तीचा स्वामी म्हणजे जो पुरुष येथे आला आहे, पण त्याला त्याचे ज्ञान होत नाही.

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः । तत्सङ्‌गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो

तेथे, रामेच्या स्पर्शाने तू आनंद घेत होतास, त्यामुळे तुझी स्मरणशक्ती आणि ऐकण्याची शक्ती हरवली; त्या संगामुळे, प्रभो, तुला अशी अधःपाताची अवस्था प्राप्त झाली.

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीरः सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया

तू विदर्भराजाची कन्या नाहीस, हा वीर तुझा मित्र नाही, आणि तू पुरंजनाची पती नाहीस, जिला नवव्या दाराने तिने अडवले होते.

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम्

ही माया मी निर्माण केलेली आहे, जिच्यामुळे तू पुरुष आणि सती स्त्री यांना खरे मानतोस; प्रत्यक्षात दोघेही खरे नाहीत, जसे दोन हंस आपली वाट पाहतात तसे.

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः । न नौ पश्यन्ति कवयः छिद्रं जातु मनागपि

मी म्हणजेच तू आहे, आणि तू वेगळा नाहीस; तूच मी आहे, हे समजून घे, मित्रा; ज्ञानी लोक आमच्यात कधीही, अगदी थोडेसेही, भेद पाहत नाहीत.