श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः । परापवादेन विशारदेन । छित्त्वाऽऽत्मसन्देहमुपारमेत । स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः

अशा प्रकारे, ब्रह्माचा नेमका अर्थ समजून, विरोध करणाऱ्यांचे मत काटेकोरपणे फेटाळून, आपल्यातील शंका दूर कराव्यात आणि आपल्या आनंदात तृप्त राहून, सर्व इच्छांपासून अलिप्त व्हावं.

नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताशः । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम् अहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम्

आत्मा हा पृथ्वीपासून बनलेला देह नाही, ना इंद्रिये, ना देव, ना दैत्य, ना वारा, पाणी किंवा अग्नी. मन हे केवळ अन्न आहे, बुद्धी म्हणजे सत्त्व, अहंकार म्हणजे आकाश, पृथ्वी म्हणजे पंचमहाभूतांचे संतुलन.

समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं । घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम्

गुणांनी बनलेल्या इंद्रियांनी, ज्याचं स्वरूप स्पष्टपणे वेगळं आहे, त्याला काय बाधा होईल? किंवा ती इंद्रिये अस्वस्थ झाली तरी काय दोष? जसं ढग आले तरी, सूर्य निघून गेल्यावर त्याला काही फरक पडत नाही.

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै रहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम्

जसं आकाश वारा, अग्नी, पाणी, पृथ्वी यांच्या गुणांशी जोडलेलं राहत नाही, ते येतात-जातात, तसंच अक्षर आत्मा सत्त्व, रज, तम या मनाच्या बंधनांना लागत नाही.

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्‍भक्तियोगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मनःकषायः

तरीही, मायेमुळे निर्माण झालेल्या गुणांशी संबंध टाळावा, जोपर्यंत माझ्या ठाम भक्तियोगाने मनातील रजोगुणाचा दोष नाहीसा होत नाही.

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम्

जे खोटे योगी, देव किंवा माणसांनी निर्माण केलेल्या अडथळ्यांमुळे थांबतात, ते मागील सवयीच्या जोरावर पुन्हा योगाचा सराव करतात, पण कर्माच्या पद्धतीने नाही.

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्यसौ चोदित आनिपतात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या

कर्म घडतं, आणि जीव काही तरी करतो, कुणाच्या तरी प्रेरणेने किंवा नशिबाने. पण ज्ञानी माणूस, निसर्गात राहूनही, इच्छा सोडून, स्वतःच्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमानं आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद

उभा असो, बसलेला, चालणारा, झोपलेला, काही सोडणारा किंवा अन्न खात असो — आत्मा ज्या अवस्थेत असतो, तिथे मन आत्म्यात स्थिर असल्याने, त्याला काही वेगळं वाटत नाही.

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्

जर एखाद्याला इंद्रियांचा खोटा विषय दिसला, आणि अनेक तर्कांनी काही विरुद्ध दिसलं, तर ज्ञानी लोक त्याला खरं मानत नाहीत — जसं जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसं होतं.

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम् अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा

पूर्वी मिळालेल्या गुण आणि कर्मांची रचना, अज्ञानामुळे आत्म्यापासून वेगळी न वाटणारी, ती फक्त निरीक्षणाने नाहीशी होते. आत्मा न पकडता येतो, ना सोडता येतो.

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः

जसं सूर्य उगवल्यावर माणसांच्या डोळ्यांतील अंधार नाहीसा होतो, पण तो अंधार निर्माण करत नाही, तसं माझं तीक्ष्ण विवेक बुद्धीतील अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करते.

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति

हा आत्मा स्वतः प्रकाशमान, अजन्मा, मोजता न येणारा आहे. तोच सर्व अनुभवांचा आधार आहे. एकमेव, द्वितीय नसलेला, जिथे शब्द थांबतात, तिथे त्याच्याच इच्छेने वाणी आणि प्राण चालतात.

( अनुष्टुप् ) एतावान् आत्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मन्नृते स्वमात्मानं अवलम्बो न यस्य हि

शुद्ध आत्म्यात जो भेदाचा विचार आहे, तेवढाच आत्म्याचा भ्रम आहे. आत्म्याशिवाय स्वतःला आधार नाही.

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम्

जे नाव आणि रूपांनी, पाच प्रकारांनी, निश्चित ओळखता येतं, ते जरी निरर्थक असलं तरी, फक्त स्तुती आहे; असं द्वैत स्वतःला ज्ञानी समजणाऱ्यांमध्येच असतं.

योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः

ज्याचा योग अजून परिपक्व झाला नाही, अशा योग्याला शरीरातून निर्माण होणाऱ्या त्रासांनी अडथळा येतो; त्यासाठी हा नियम सांगितला आहे.

योगधारणया कांश्चिद् आसनैर्धारणान्वितैः । तपोमन्त्रौषधैः कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत्

काही जण योगाच्या एकाग्रतेने, आसनं आणि धारणेसह, आपली दुखं दूर करतात; तर काही जण तप, मंत्र आणि औषधांनी त्रास घालवतात.

कांश्चित् ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभिः । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्याद् अशुभदान्छनैः

काही जण माझ्या ध्यानाने, माझ्या नावाचा जप आणि इतर साधनांनी, किंवा योगेश्वरांच्या मार्गाने, अशुभ परिणाम दूर करतात.

केचिद् देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये

काही ज्ञानी लोक हे शरीर तारुण्यातच मजबूत आणि सुडौल करतात आणि मग विविध उपायांनी सिद्धी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतात.

न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थकः । अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः

पण अशी कौशल्ये फारशी महत्त्वाची नाहीत, कारण त्या प्रयत्नाचा काही उपयोग नाही; शरीर नाशवंत आहे, जसं झाडाचं फळ काही काळानंतर संपतं.

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तत् श्रद्दध्यान्न मतिमान् योगमुत्सृज्य मत्परः

योगाचा नेहमी सराव करून शरीर दीर्घायुष्यासाठी तयार झालं, तरीही बुद्धिमान माणसाने त्यावर विश्वास ठेवू नये; योग सोडून माझ्यात मन लावावं.

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः । नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः

जो योगी माझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून योगाचा हा मार्ग चालतो, त्याला कोणतेही अडथळे त्रास देत नाहीत; तो इच्छारहित राहतो आणि स्वतःचं सुख अनुभवतो.

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्‌गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत्

जेव्हा प्रिय व्यक्ती गेली आहे हे न कळता, ती स्त्री आपल्या जागी शांतपणे बसते आणि पूर्वीप्रमाणेच वागते.

यदा नोपलभेताङ्घ्रौ ऊष्माणं पत्युरर्चती । आसीत् संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा

पतीच्या पायात उष्णता जाणवत नाही, हे पूजा करताना लक्षात आलं, की ती स्त्री काळजीने भरलेल्या मनाने, कळपापासून वेगळी पडलेल्या हरिणीसारखी, तिथेच बसून राहते.

आत्मानं शोचती दीनं अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः । स्तनौ आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा

ती स्वतःच्या दु:खासाठी, मदतीला कोणी नाही म्हणून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी रडत राहते; छातीवर हात ठेवून, त्या जंगलात ती मोठ्याने आक्रोश करते.

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमां उदधिमेखलाम् । दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि

उठा, उठा, राजर्षे! या समुद्राने वेढलेल्या भूमीला, दुष्ट आणि क्षत्रिय जातीपासून घाबरलेल्या या भूमीचं रक्षण तुम्हीच करावं.

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत्

अशी हंबरडा फोडत, ती तरुणी जंगलात पतीच्या मागे गेली; पतीच्या पायांवर कोसळून, ती आवरता न येणारे अश्रू ढाळू लागली.

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे

तिने लाकडांची चिता रचली, त्यावर पतीचं शरीर ठेवून, त्याच्यासोबत जाण्याचा निर्धार करत, ती शोक करत मन एकाग्र केलं.

तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्त्वयन्वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो

तेव्हा तिथे एक जुना मित्र, आत्मज्ञान असलेला ब्राह्मण, तिला गोड शब्दांनी धीर देत, रडणाऱ्या तिला संबोधून म्हणाला.

ब्राह्मण उवाच - का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह

ब्राह्मण म्हणाला – तू कोण आहेस? कुणाची आहेस? हा कोण आहे, ज्याच्यासाठी तू शोक करतेस? मला ओळखतेस का, ज्याच्यासोबत तू पूर्वी भटकली होतीस?