श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरिः । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम्

अशा प्रकारे विचार करून, मोठ्या करुणेने परिपूर्ण असलेला हरि भगवंत गोपाळांना आपल्या त्या जगाचे दर्शन घडवतो, जे अंधारापलीकडे आहे.

सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः

तेच सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे — ते ब्रह्म, सनातन तेज आहे, जे गुण नाहीसे झाल्यावर आणि मन एकाग्र झाल्यावर ऋषी पाहतात.

ते तु ब्रह्मह्रदं नीता मग्नाः कृष्णेन चोद्‌धृताः । ददृशुर्ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा

कृष्णाने त्यांना ब्रह्माच्या सरोवरात नेले, तेथे बुडवून पुन्हा वर काढले, आणि त्यांनी तो ब्रह्मलोक पाहिला, जिथे पूर्वी अक्रूर गेला होता.

नन्दादयस्तु तं दृष्ट्वा परमानन्दनिवृताः । कृष्णं च तत्रच्छन्दोभिः स्तूयमानं सुविस्मिताः

नंद वगैरे सर्वजण ते स्थान पाहून परम आनंदाने भरून गेले. तिथे कृष्णाची स्तुती वेदांच्या ऋचांनी होत आहे हे पाहून ते आश्चर्यचकित झाले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील अठ्ठाविसावे अध्याय संपला.

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये

ज्ञान, विवेक, वेद, तप, प्रत्यक्ष अनुभव, परंपरा आणि अनुमान — याच्या सुरुवातीला आणि शेवटी जे असते, तसेच काळ आणि कारण, तेच मधेही असते.

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत्

जसे सोनं स्वतः तयार केलं की, आधी आणि नंतर, सर्व सोन्याच्या वस्तूंमध्ये तेच सोनं असतं; तसंच, वेगवेगळ्या नावांनी ओळखलं गेलं तरी, मीच त्या सर्वांत आहे.

विज्ञानमेतत् त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम्

हे अंग, हे ज्ञान तीन अवस्थांमध्ये आहे, आणि ते तीन गुण, कारण, परिणाम आणि करणाऱ्याने बनलेले आहे. या सगळ्यांच्या एकत्र येण्या-वेगळ्या होण्याने, जे चौथं स्वरूप आहे, तेच खरे आहे.

न यत्पुरस्ताद् उत यन्न पश्चान् मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा

जे ना आधी होतं, ना नंतर, ना मध्ये, ते फक्त नावापुरतं आहे. जे काही परमेश्वराने खरं ठरवलं आहे, तेच खरं आहे — माझी ही समजूत आहे.

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एषः । ब्रह्म स्वयं ज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम्

जे अस्तित्वात नसतानाही दिसतं, ते म्हणजे रजोगुणातून निर्माण झालेला बदल आहे. ब्रह्म स्वतः प्रकाशमान आहे, आणि त्याच्याच तेजातून ब्रह्म, इंद्रिये, विषय, मन आणि त्यांचे विविध रूप दिसतात.

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः । परापवादेन विशारदेन । छित्त्वाऽऽत्मसन्देहमुपारमेत । स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः

अशा प्रकारे, ब्रह्माचा नेमका अर्थ समजून, विरोध करणाऱ्यांचे मत काटेकोरपणे फेटाळून, आपल्यातील शंका दूर कराव्यात आणि आपल्या आनंदात तृप्त राहून, सर्व इच्छांपासून अलिप्त व्हावं.

नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताशः । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम् अहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम्

आत्मा हा पृथ्वीपासून बनलेला देह नाही, ना इंद्रिये, ना देव, ना दैत्य, ना वारा, पाणी किंवा अग्नी. मन हे केवळ अन्न आहे, बुद्धी म्हणजे सत्त्व, अहंकार म्हणजे आकाश, पृथ्वी म्हणजे पंचमहाभूतांचे संतुलन.

समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं । घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम्

गुणांनी बनलेल्या इंद्रियांनी, ज्याचं स्वरूप स्पष्टपणे वेगळं आहे, त्याला काय बाधा होईल? किंवा ती इंद्रिये अस्वस्थ झाली तरी काय दोष? जसं ढग आले तरी, सूर्य निघून गेल्यावर त्याला काही फरक पडत नाही.

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै रहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम्

जसं आकाश वारा, अग्नी, पाणी, पृथ्वी यांच्या गुणांशी जोडलेलं राहत नाही, ते येतात-जातात, तसंच अक्षर आत्मा सत्त्व, रज, तम या मनाच्या बंधनांना लागत नाही.

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्‍भक्तियोगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मनःकषायः

तरीही, मायेमुळे निर्माण झालेल्या गुणांशी संबंध टाळावा, जोपर्यंत माझ्या ठाम भक्तियोगाने मनातील रजोगुणाचा दोष नाहीसा होत नाही.

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम्

जे खोटे योगी, देव किंवा माणसांनी निर्माण केलेल्या अडथळ्यांमुळे थांबतात, ते मागील सवयीच्या जोरावर पुन्हा योगाचा सराव करतात, पण कर्माच्या पद्धतीने नाही.

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्यसौ चोदित आनिपतात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या

कर्म घडतं, आणि जीव काही तरी करतो, कुणाच्या तरी प्रेरणेने किंवा नशिबाने. पण ज्ञानी माणूस, निसर्गात राहूनही, इच्छा सोडून, स्वतःच्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमानं आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद

उभा असो, बसलेला, चालणारा, झोपलेला, काही सोडणारा किंवा अन्न खात असो — आत्मा ज्या अवस्थेत असतो, तिथे मन आत्म्यात स्थिर असल्याने, त्याला काही वेगळं वाटत नाही.

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्

जर एखाद्याला इंद्रियांचा खोटा विषय दिसला, आणि अनेक तर्कांनी काही विरुद्ध दिसलं, तर ज्ञानी लोक त्याला खरं मानत नाहीत — जसं जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसं होतं.

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम् अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा

पूर्वी मिळालेल्या गुण आणि कर्मांची रचना, अज्ञानामुळे आत्म्यापासून वेगळी न वाटणारी, ती फक्त निरीक्षणाने नाहीशी होते. आत्मा न पकडता येतो, ना सोडता येतो.

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः

जसं सूर्य उगवल्यावर माणसांच्या डोळ्यांतील अंधार नाहीसा होतो, पण तो अंधार निर्माण करत नाही, तसं माझं तीक्ष्ण विवेक बुद्धीतील अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करते.

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति

हा आत्मा स्वतः प्रकाशमान, अजन्मा, मोजता न येणारा आहे. तोच सर्व अनुभवांचा आधार आहे. एकमेव, द्वितीय नसलेला, जिथे शब्द थांबतात, तिथे त्याच्याच इच्छेने वाणी आणि प्राण चालतात.

( अनुष्टुप् ) एतावान् आत्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मन्नृते स्वमात्मानं अवलम्बो न यस्य हि

शुद्ध आत्म्यात जो भेदाचा विचार आहे, तेवढाच आत्म्याचा भ्रम आहे. आत्म्याशिवाय स्वतःला आधार नाही.

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम्

जे नाव आणि रूपांनी, पाच प्रकारांनी, निश्चित ओळखता येतं, ते जरी निरर्थक असलं तरी, फक्त स्तुती आहे; असं द्वैत स्वतःला ज्ञानी समजणाऱ्यांमध्येच असतं.

योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः

ज्याचा योग अजून परिपक्व झाला नाही, अशा योग्याला शरीरातून निर्माण होणाऱ्या त्रासांनी अडथळा येतो; त्यासाठी हा नियम सांगितला आहे.

योगधारणया कांश्चिद् आसनैर्धारणान्वितैः । तपोमन्त्रौषधैः कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत्

काही जण योगाच्या एकाग्रतेने, आसनं आणि धारणेसह, आपली दुखं दूर करतात; तर काही जण तप, मंत्र आणि औषधांनी त्रास घालवतात.

कांश्चित् ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभिः । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्याद् अशुभदान्छनैः

काही जण माझ्या ध्यानाने, माझ्या नावाचा जप आणि इतर साधनांनी, किंवा योगेश्वरांच्या मार्गाने, अशुभ परिणाम दूर करतात.

केचिद् देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये

काही ज्ञानी लोक हे शरीर तारुण्यातच मजबूत आणि सुडौल करतात आणि मग विविध उपायांनी सिद्धी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतात.

न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थकः । अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः

पण अशी कौशल्ये फारशी महत्त्वाची नाहीत, कारण त्या प्रयत्नाचा काही उपयोग नाही; शरीर नाशवंत आहे, जसं झाडाचं फळ काही काळानंतर संपतं.