श्रीमद्भागवतपुराणम्

प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोकपालः सपर्यया । महत्या पूजयित्वाऽऽह तद्दर्शनमहोत्सवः

हृषीकेश तेथे आला हे पाहून लोकांचा रक्षक मोठ्या आदराने त्याचे स्वागत करू लागला. त्याने मोठ्या भक्तीने पूजा केली आणि त्याला पाहण्याचा हा मोठा उत्सव आहे असे सांगितले.

श्रीवरुण उवाच - अद्य मे निभृतो देहो अद्यैवार्थोऽधिगतः प्रभो । त्वत्पादभाजो भगवन् अवापुः पारमध्वनः

श्रीवरुण म्हणाला - प्रभो, आज माझे मन शांत झाले, आजच माझा हेतू पूर्ण झाला. तुझ्या चरणांवर प्रेम करणाऱ्यांना या संसाराच्या वाटेचा शेवट गाठता आला.

नमस्तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने । न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना

तुला नमस्कार, हे भगवंत, ब्रह्म आणि परमात्मा! जिथे माया किंवा जगाची कल्पना ऐकू येत नाही, त्या तुझ्या स्वरूपाला मी वंदन करतो.

अजानता मामकेन मूढेनाकार्यवेदिना । आनीतोऽयं तव पिता तद् भवान् क्षन्तुमर्हति

माझ्या अज्ञानामुळे आणि मूर्खपणामुळे, काय करावे हे न कळता, मी तुझ्या वडिलांना येथे आणले. कृपा करून तू हे मला माफ करावे.

ममाप्यनुग्रहं कृष्ण कर्तुं अर्हस्यशेषदृक् । गोविन्द नीयतामेष पिता ते पितृवत्सल

हे कृष्णा, सर्वांना पाहणारा, तू माझ्यावरही कृपा करावी अशी माझी विनंती आहे. हे गोविंदा, वडिलांना प्रेम करणारा, तुझे वडील परत जाऊ देत.

श्रीशुक उवाच - एवं प्रसादितः कृष्णो भगवान् ईश्वरेश्वरः । आदायागात् स्वपितरं बन्धूनां चावहन् मुदम्

श्रीशुक म्हणतो - अशा प्रकारे प्रसन्न झाल्यावर, सर्व देवतांचा देव असलेल्या कृष्णाने आपल्या वडिलांना घेऊन परत गेला आणि आपल्या नातेवाईकांना आनंद दिला.

नन्दस्त्वतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोकपालमहोदयम् । कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितोऽब्रवीत्

नंदाने लोकपालाचे अद्भुत वैभव आणि कृष्णाबद्दल त्यांची नम्रता पाहिली. हे पाहून तो आश्चर्यचकित होऊन आपल्या नातेवाईकांना सांगू लागला.

ते चौत्सुक्यधियो राजन् मत्वा गोपास्तमीश्वरम् । अपि नः स्वगतिं सूक्ष्मां उपाधास्यदधीश्वरः

राजा, त्या गोपाळांच्या मनात उत्कंठा निर्माण झाली आणि त्यांनी विचार केला, 'आपला खरा मार्ग हा प्रभू आपल्याला दाखवेल का?''

इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिलदृक् स्वयम् । सङ्‌कल्पसिद्धये तेषां कृपयैतदचिन्तयत्

भगवंत, आपल्या लोकांच्या मनातील इच्छा जाणून, त्यांच्या संकल्पाची पूर्तता व्हावी म्हणून दयाळूपणे विचार करू लागला.

जनो वै लोक एतस्मिन् अविद्याकामकर्मभिः । उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन्

या जगातले लोक अज्ञान, इच्छा आणि कर्मामुळे भरकटतात, वरखाली फिरतात, पण आपला खरा मार्ग त्यांना कळत नाही.

इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरिः । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम्

अशा प्रकारे विचार करून, मोठ्या करुणेने परिपूर्ण असलेला हरि भगवंत गोपाळांना आपल्या त्या जगाचे दर्शन घडवतो, जे अंधारापलीकडे आहे.

सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः

तेच सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे — ते ब्रह्म, सनातन तेज आहे, जे गुण नाहीसे झाल्यावर आणि मन एकाग्र झाल्यावर ऋषी पाहतात.

ते तु ब्रह्मह्रदं नीता मग्नाः कृष्णेन चोद्‌धृताः । ददृशुर्ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा

कृष्णाने त्यांना ब्रह्माच्या सरोवरात नेले, तेथे बुडवून पुन्हा वर काढले, आणि त्यांनी तो ब्रह्मलोक पाहिला, जिथे पूर्वी अक्रूर गेला होता.

नन्दादयस्तु तं दृष्ट्वा परमानन्दनिवृताः । कृष्णं च तत्रच्छन्दोभिः स्तूयमानं सुविस्मिताः

नंद वगैरे सर्वजण ते स्थान पाहून परम आनंदाने भरून गेले. तिथे कृष्णाची स्तुती वेदांच्या ऋचांनी होत आहे हे पाहून ते आश्चर्यचकित झाले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील अठ्ठाविसावे अध्याय संपला.

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये

ज्ञान, विवेक, वेद, तप, प्रत्यक्ष अनुभव, परंपरा आणि अनुमान — याच्या सुरुवातीला आणि शेवटी जे असते, तसेच काळ आणि कारण, तेच मधेही असते.

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत्

जसे सोनं स्वतः तयार केलं की, आधी आणि नंतर, सर्व सोन्याच्या वस्तूंमध्ये तेच सोनं असतं; तसंच, वेगवेगळ्या नावांनी ओळखलं गेलं तरी, मीच त्या सर्वांत आहे.

विज्ञानमेतत् त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम्

हे अंग, हे ज्ञान तीन अवस्थांमध्ये आहे, आणि ते तीन गुण, कारण, परिणाम आणि करणाऱ्याने बनलेले आहे. या सगळ्यांच्या एकत्र येण्या-वेगळ्या होण्याने, जे चौथं स्वरूप आहे, तेच खरे आहे.

न यत्पुरस्ताद् उत यन्न पश्चान् मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा

जे ना आधी होतं, ना नंतर, ना मध्ये, ते फक्त नावापुरतं आहे. जे काही परमेश्वराने खरं ठरवलं आहे, तेच खरं आहे — माझी ही समजूत आहे.

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एषः । ब्रह्म स्वयं ज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम्

जे अस्तित्वात नसतानाही दिसतं, ते म्हणजे रजोगुणातून निर्माण झालेला बदल आहे. ब्रह्म स्वतः प्रकाशमान आहे, आणि त्याच्याच तेजातून ब्रह्म, इंद्रिये, विषय, मन आणि त्यांचे विविध रूप दिसतात.

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः । परापवादेन विशारदेन । छित्त्वाऽऽत्मसन्देहमुपारमेत । स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः

अशा प्रकारे, ब्रह्माचा नेमका अर्थ समजून, विरोध करणाऱ्यांचे मत काटेकोरपणे फेटाळून, आपल्यातील शंका दूर कराव्यात आणि आपल्या आनंदात तृप्त राहून, सर्व इच्छांपासून अलिप्त व्हावं.

नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताशः । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम् अहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम्

आत्मा हा पृथ्वीपासून बनलेला देह नाही, ना इंद्रिये, ना देव, ना दैत्य, ना वारा, पाणी किंवा अग्नी. मन हे केवळ अन्न आहे, बुद्धी म्हणजे सत्त्व, अहंकार म्हणजे आकाश, पृथ्वी म्हणजे पंचमहाभूतांचे संतुलन.

समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं । घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम्

गुणांनी बनलेल्या इंद्रियांनी, ज्याचं स्वरूप स्पष्टपणे वेगळं आहे, त्याला काय बाधा होईल? किंवा ती इंद्रिये अस्वस्थ झाली तरी काय दोष? जसं ढग आले तरी, सूर्य निघून गेल्यावर त्याला काही फरक पडत नाही.

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै रहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम्

जसं आकाश वारा, अग्नी, पाणी, पृथ्वी यांच्या गुणांशी जोडलेलं राहत नाही, ते येतात-जातात, तसंच अक्षर आत्मा सत्त्व, रज, तम या मनाच्या बंधनांना लागत नाही.

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्‍भक्तियोगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मनःकषायः

तरीही, मायेमुळे निर्माण झालेल्या गुणांशी संबंध टाळावा, जोपर्यंत माझ्या ठाम भक्तियोगाने मनातील रजोगुणाचा दोष नाहीसा होत नाही.

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम्

जे खोटे योगी, देव किंवा माणसांनी निर्माण केलेल्या अडथळ्यांमुळे थांबतात, ते मागील सवयीच्या जोरावर पुन्हा योगाचा सराव करतात, पण कर्माच्या पद्धतीने नाही.

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्यसौ चोदित आनिपतात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या

कर्म घडतं, आणि जीव काही तरी करतो, कुणाच्या तरी प्रेरणेने किंवा नशिबाने. पण ज्ञानी माणूस, निसर्गात राहूनही, इच्छा सोडून, स्वतःच्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमानं आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद

उभा असो, बसलेला, चालणारा, झोपलेला, काही सोडणारा किंवा अन्न खात असो — आत्मा ज्या अवस्थेत असतो, तिथे मन आत्म्यात स्थिर असल्याने, त्याला काही वेगळं वाटत नाही.

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्

जर एखाद्याला इंद्रियांचा खोटा विषय दिसला, आणि अनेक तर्कांनी काही विरुद्ध दिसलं, तर ज्ञानी लोक त्याला खरं मानत नाहीत — जसं जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसं होतं.