श्रीमद्भागवतपुराणम्

स्फुरत्किरीटकटक कटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम्

त्याच्या डोक्यावर तेजस्वी मुकुट, हातात कड्या, कमरेला कमरपट्टा आणि सुंदर बाजूबंद होते. छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह, कौस्तुभ मणी आणि वनफुलांची माळ त्याला शोभून दिसत होती.

ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः

तो ध्यान करत, पूजा करत, लाकडाची आणि तुपात भिजवलेली आहुती ठेवतो. पितरांसाठी आणि देवांसाठी तुपाचे भाग अर्पण करून, पुन्हा तुपात बुडवलेली आहुती अर्पण करतो.

अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम्

पूजा करून, नमस्कार करून, तो पार्षदांना नैवेद्य अर्पण करतो. मुळ मंत्र म्हणत, ब्रह्माचा स्मरण करतो आणि नारायणस्वरूपाचे चिंतन करतो.

दत्त्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथाहयेत्

आचमनासाठी पाणी आणि उरलेले नैवेद्य देऊन, ते सर्व विष्वक्सेनासाठी तयार करतो. मग सुगंधी तांबूल वगैरे मुखवास योग्य प्रकारे अर्पण करतो.

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम । मत्कथाः श्रावयन् श्रृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत्

तो गातो, स्तुती करतो, नाचतो, माझी कृत्ये अभिनय करतो, माझ्या कथा सांगतो आणि ऐकतो; त्या क्षणी तो पूर्णपणे तन्मय होतो.

स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत्

उच्च-नीच स्तोत्रे, पुराणांतील किंवा साध्या भाषेतील स्तुती करून, 'भगवन्, कृपा कर' असे प्रार्थना करतो आणि दंडवत घालतो.

शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात्

तो आपले डोके माझ्या पायांवर ठेवतो, हात एकमेकांत गुंडाळतो आणि म्हणतो, 'ईश्वर, मी तुझ्या शरण आलोय; मृत्यूच्या भीतीने त्रस्त झालोय, मला वाचव.'

इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेद् चेद् उद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः

मी दिलेले उरलेले पदार्थ तो आदराने डोक्यावर ठेवतो. पूजा संपवायची असल्यास, तो ती अर्पण पुन्हा दिव्यात ठेवतो आणि पुन्हा ते परम तेजात अर्पण करतो.

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहं अवस्थितः

जिथे जिथे, जेव्हा जेव्हा भक्तीने पूजा केली जाते, तिथे त्याने माझी पूजा करावी. कारण मी सर्व प्राण्यांत आणि प्रत्येकाच्या अंतर्याम्यात सदैव वास करतो.

एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतान्त्रिकैः । अर्चन् उभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम्

अशा रीतीने, वेद आणि तंत्र यांच्याद्वारे, पूजा किंवा योगाच्या मार्गाने, मनुष्य माझ्याकडून इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो.

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान्

माझी मूर्ती स्थापून, तो भक्कम मंदिर उभारावे. तिथे सुंदर फुलांची बाग तयार करावी, जिथे पूजा आणि उत्सव साजरे होतील.

पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात्

पूजा आणि इतर विधी अखंड चालावेत म्हणून, मोठ्या सणांना आणि रोजच्या वापरासाठी, तो शेतजमीन, दुकाने, गावे आणि नगरे दान करतो, आणि माझ्या लोकात स्थान मिळवतो.

प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात्

प्रतिष्ठेने तो तीनही लोकांवर राज्य मिळवतो आणि निवासस्थान मिळवतो. पूजा वगैरेने ब्रह्मलोक प्राप्त करतो आणि या तिघांनी माझ्यासारखेपण मिळवतो.

मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम्

निरपेक्ष भक्तियोगाने तो फक्त मलाच प्राप्त करतो. जो माझी अशी पूजा करतो, त्याला भक्तीचा मार्ग मिळतो.

यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणां अयुतायुतम्

जो कोणी स्वतः किंवा इतरांनी देव किंवा ब्राह्मणांसाठी दिलेले उपजीविकेचे दान परत घेतो, तो लाखो वर्षे विष्ठा खाणारा होतो.

कर्तुश्च सारथेहेतोः अनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम्

कर्त्याच्या, मुख्य हेतूच्या आणि अनुमती देणाऱ्याच्या संदर्भात, जे जे त्या कर्मात सहभागी असतात, त्यांना मृत्यूनंतर त्या कर्माचे मोठे फळ पुन्हा पुन्हा मिळते.

विकालेऽवगाहनाद् वरुणदूतेन वरुणालयं नीतस्य नंदस्य भगवता पुनरनयनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् । स्नातुं नन्दस्तु कालिन्द्यां द्वादश्यां जलमाविशत्

श्रीशुक म्हणाले: एकादशीला नंद महाराज उपवास करून जनार्दनाची पूजा करतात. द्वादशीला ते कालिंदीच्या पाण्यात स्नानासाठी उतरले.

तं गृहीत्वानयद् भृत्यो वरुणस्यासुरोऽन्तिकम् । अवज्ञायासुरीं वेलां प्रविष्टमुदकं निशि

त्यावेळी वरुणाचा एक सेवक, असुर, त्यांना पकडून वरुणाच्या समोर नेतो, कारण त्यांनी रात्री असुरी मर्यादा न पाळता पाण्यात प्रवेश केला होता.

चुक्रुशुस्तमपश्यन्तः कृष्ण रामेति गोपकाः । भगवांस्तदुपश्रुत्य पितरं वरुणाहृतम् । तदन्तिकं गतो राजन् स्वानामभयदो विभुः

गोपाळांना कृष्ण आणि राम दिसेनासे झाले म्हणून ते रडू लागले, 'कृष्णा! राम!' असे हाक मारू लागले. भगवंताने हे ऐकले आणि आपल्या वडिलांना वरुणाने नेले आहे हे समजले. राजन, आपल्या लोकांना धैर्य देणारा तो सर्वशक्तिमान कृष्ण त्या ठिकाणी गेला.

प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोकपालः सपर्यया । महत्या पूजयित्वाऽऽह तद्दर्शनमहोत्सवः

हृषीकेश तेथे आला हे पाहून लोकांचा रक्षक मोठ्या आदराने त्याचे स्वागत करू लागला. त्याने मोठ्या भक्तीने पूजा केली आणि त्याला पाहण्याचा हा मोठा उत्सव आहे असे सांगितले.

श्रीवरुण उवाच - अद्य मे निभृतो देहो अद्यैवार्थोऽधिगतः प्रभो । त्वत्पादभाजो भगवन् अवापुः पारमध्वनः

श्रीवरुण म्हणाला - प्रभो, आज माझे मन शांत झाले, आजच माझा हेतू पूर्ण झाला. तुझ्या चरणांवर प्रेम करणाऱ्यांना या संसाराच्या वाटेचा शेवट गाठता आला.

नमस्तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने । न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना

तुला नमस्कार, हे भगवंत, ब्रह्म आणि परमात्मा! जिथे माया किंवा जगाची कल्पना ऐकू येत नाही, त्या तुझ्या स्वरूपाला मी वंदन करतो.

अजानता मामकेन मूढेनाकार्यवेदिना । आनीतोऽयं तव पिता तद् भवान् क्षन्तुमर्हति

माझ्या अज्ञानामुळे आणि मूर्खपणामुळे, काय करावे हे न कळता, मी तुझ्या वडिलांना येथे आणले. कृपा करून तू हे मला माफ करावे.

ममाप्यनुग्रहं कृष्ण कर्तुं अर्हस्यशेषदृक् । गोविन्द नीयतामेष पिता ते पितृवत्सल

हे कृष्णा, सर्वांना पाहणारा, तू माझ्यावरही कृपा करावी अशी माझी विनंती आहे. हे गोविंदा, वडिलांना प्रेम करणारा, तुझे वडील परत जाऊ देत.

श्रीशुक उवाच - एवं प्रसादितः कृष्णो भगवान् ईश्वरेश्वरः । आदायागात् स्वपितरं बन्धूनां चावहन् मुदम्

श्रीशुक म्हणतो - अशा प्रकारे प्रसन्न झाल्यावर, सर्व देवतांचा देव असलेल्या कृष्णाने आपल्या वडिलांना घेऊन परत गेला आणि आपल्या नातेवाईकांना आनंद दिला.

नन्दस्त्वतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोकपालमहोदयम् । कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितोऽब्रवीत्

नंदाने लोकपालाचे अद्भुत वैभव आणि कृष्णाबद्दल त्यांची नम्रता पाहिली. हे पाहून तो आश्चर्यचकित होऊन आपल्या नातेवाईकांना सांगू लागला.

ते चौत्सुक्यधियो राजन् मत्वा गोपास्तमीश्वरम् । अपि नः स्वगतिं सूक्ष्मां उपाधास्यदधीश्वरः

राजा, त्या गोपाळांच्या मनात उत्कंठा निर्माण झाली आणि त्यांनी विचार केला, 'आपला खरा मार्ग हा प्रभू आपल्याला दाखवेल का?''

इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिलदृक् स्वयम् । सङ्‌कल्पसिद्धये तेषां कृपयैतदचिन्तयत्

भगवंत, आपल्या लोकांच्या मनातील इच्छा जाणून, त्यांच्या संकल्पाची पूर्तता व्हावी म्हणून दयाळूपणे विचार करू लागला.

जनो वै लोक एतस्मिन् अविद्याकामकर्मभिः । उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन्

या जगातले लोक अज्ञान, इच्छा आणि कर्मामुळे भरकटतात, वरखाली फिरतात, पण आपला खरा मार्ग त्यांना कळत नाही.