श्रीमद्भागवतपुराणम्

अथाह सुरभिः कृष्णं अभिवन्द्य मनस्विनी । स्वसन्तानैरुपामन्त्र्य गोपरूपिणमीश्वरम्

मग, मनाने स्थिर असलेली सुरभी आपल्या संततींसह गोरक्षक रूपातील कृष्णाजवळ आली आणि त्याला वंदन केले.

सुरभिरुवाच - कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वसम्भव । भवता लोकनाथेन सनाथा वयमच्युत

सुरभी म्हणाली – कृष्णा, कृष्णा, महान योगी, विश्वाचा आत्मा, विश्वाचा जन्मदाता, तूच लोकांचा स्वामी आहेस, म्हणून आम्ही तुझ्या आश्रयाला आहोत, अच्युत.

त्वं नः परमकं दैवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते । भवाय भव गोविप्र देवानां ये च साधवः

तूच आमचं सर्वोच्च दैवत आहेस, इंद्र नव्हे, हे जगाच्या स्वामी; गायी, ब्राह्मण, देव आणि सज्जन यांच्या कल्याणासाठी तू आहेस.

इन्द्रं नस्त्वाभिषेक्ष्यामो ब्रह्मणा चोदिता वयम् । अवतीर्णोऽसि विश्वात्मम् भूमेर्भारापनुत्तये

ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने आम्ही तुला, इंद्रा, अभिषेक करणार आहोत. विश्वाचा आत्मा असलेल्या कृष्णा, पृथ्वीवरील ओझं कमी करण्यासाठी तू अवतरला आहेस.

श्रीशुक उवाच - एवं कृष्णमुपामन्त्र्य सुरभिः पयसात्मनः । जलैराकाशगङ्‌गाया ऐरावतकरोद्‌धृतैः

शुकदेव म्हणाले: असे म्हणून सुरभीने कृष्णाला आपल्या दुधाने स्नान घातले, आणि ऐरावताने आणलेल्या आकाशगंगेच्या पाण्यानेही अभिषेक केला.

इन्द्रः सुरर्षिभिः साकं चोदितो देवमातृभिः । अभ्यसिञ्चत दाशार्हं गोविन्द इति चाभ्यधात्

देवतांच्या ऋषी आणि देवमाते यांच्या सांगण्यावरून इंद्राने दशार्हकुलातील गोविंदाचा अभिषेक केला आणि त्याला 'गोविंदा' असे संबोधले.

( मिश्र ) तत्रागतास्तुम्बुरुनारदादयो गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः । जगुर्यशो लोकमलापहं हरेः सुराङ्‌गनाः संननृतुर्मुदान्विताः

त्या वेळी तुम्बुरू, नारद आणि इतर गंधर्व, विद्याधर, सिद्ध, चारण आले. त्यांनी हरीचे, जगातील दोष दूर करणारे, यश गायलं आणि देवांगना आनंदाने नृत्य करू लागल्या.

तं तुष्टुवुर्देवनिकायकेतवो व्यवाकिरन् चाद्‍भुतपुष्पवृष्टिभिः । लोकाः परां निर्वृतिमाप्नुवंस्त्रयो गावस्तदा गामनयन् पयोद्रुताम्

देवतांच्या प्रमुखांनी त्याची स्तुती केली आणि अद्भुत फुलांची वृष्टी केली. तिन्ही लोक आनंदाने भरून गेले आणि त्या वेळी गायींनी दूधाचा प्रवाह सोडला.

( अनुष्टुप् ) नानारसौघाः सरितो वृक्षा आसन् मधुस्रवाः । अकृष्टपच्यौषधयो गिरयोऽबिभ्रदुन्मणीन्

नदींचे आणि झाडांचे अनेक समूह मधाने भरून वाहू लागले. शेतात न पेरता धान्ये आणि औषधी उगवू लागली, आणि पर्वतांवरून मौल्यवान रत्ने मिळू लागली.

कृष्णेऽभिषिक्त एतानि सत्त्वानि कुरुनन्दन । निर्वैराण्यभवंस्तात क्रूराण्यपि निसर्गतः

कुरुनंदना, कृष्णाचा अभिषेक झाल्यावर सर्व जीव, अगदी स्वभावाने क्रूर असलेलेही, एकमेकांशी वैरभाव विसरले.

इति गोगोकुलपतिं गोविन्दमभिषिच्य सः । अनुज्ञातो ययौ शक्रो वृतो देवादिभिर्दिवम्

गायी आणि गवळ्यांचा स्वामी असलेल्या गोविंदाचा अभिषेक केल्यानंतर, त्याच्या परवानगीने आणि देवांसह इंद्र पुन्हा स्वर्गात गेला.

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः

दुर्गा, विनायक, व्यास, विश्वक्सेन, गुरु आणि इतर देवांना त्यांच्या त्यांच्या दिशेला तोंड करून, पाणी शिंपडणे इत्यादीने पूजन करावे.

चन्दनोशीरकर्पूर कुङ्कुमागुरुवासितैः । सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति

चंदन, उशीरा, कपूर, कुंकू, अगुरू आणि सुगंधी पाण्याने, मंत्रोच्चारासह, रोज स्नान घालावे, जर साधनसामग्री असेल.

स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः

स्वर्णघर्मान सूक्त, महापुरुषविद्या, पुरुषसूक्त आणि सामगान यांच्या पठणाने, राजन, विधीने पूजा करावी.

वस्त्रोपवीताभरण पत्रस्रग्गन्धलेपनैः । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्‍भक्तो मां यथोचितम्

वस्त्र, उपवित, दागिने, पानांची माळा आणि सुगंधी लेप याने, माझा भक्त प्रेमाने, योग्य प्रकारे मला अलंकारित करावा.

पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः

पाद्य, आचमनी, गंध, फुले, अक्षता, धूप, दीप आणि नैवेद्य, हे सर्व श्रद्धेने मला अर्पण करावेत.

गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत्

गुळाचा पायस, तूप, शष्कुली, आपूप, मोदक, तसेच दही, सूप आणि इतर पदार्थ, उपलब्ध असतील तेव्हा नैवेद्य म्हणून तयार करावेत.

अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श दन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम्

अभ्यंग, मर्दन, आरसा, दात घासणे, अभिषेक, अन्न, पाणी, गाणे, नृत्य इत्यादी रोज आणि सणाच्या दिवशी करावे.

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः । अग्निमाधाय परितः समूहेत् पाणिनोदितम्

विधीप्रमाणे, कुंडात मेखला, समिधा आणि वेदीसह अग्नी प्रज्वलित करावा आणि हाताने सांगितल्याप्रमाणे सर्वत्र एकत्र करावे.

परिस्तीर्याथ पर्युक्षेद् अन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम्

कुशा घालून, पाणी शिंपडून, विधीप्रमाणे द्रव्य ठेवावे, शुद्ध पाणी शिंपडावे आणि अग्नीपाशी जाऊन ती द्रव्ये मला अर्पण करावीत.

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम्

माझे ध्यान असे करावे की मी तांब्याच्या वितळलेल्या सोन्यासारखा तेजस्वी आहे, शंख, चक्र, गदा आणि कमळ हातात आहेत, चार भुजा आहेत, शांत आहे आणि कमळाच्या केसरासारख्या वस्त्रात आहे.

स्फुरत्किरीटकटक कटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम्

त्याच्या डोक्यावर तेजस्वी मुकुट, हातात कड्या, कमरेला कमरपट्टा आणि सुंदर बाजूबंद होते. छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह, कौस्तुभ मणी आणि वनफुलांची माळ त्याला शोभून दिसत होती.

ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः

तो ध्यान करत, पूजा करत, लाकडाची आणि तुपात भिजवलेली आहुती ठेवतो. पितरांसाठी आणि देवांसाठी तुपाचे भाग अर्पण करून, पुन्हा तुपात बुडवलेली आहुती अर्पण करतो.

अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम्

पूजा करून, नमस्कार करून, तो पार्षदांना नैवेद्य अर्पण करतो. मुळ मंत्र म्हणत, ब्रह्माचा स्मरण करतो आणि नारायणस्वरूपाचे चिंतन करतो.

दत्त्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथाहयेत्

आचमनासाठी पाणी आणि उरलेले नैवेद्य देऊन, ते सर्व विष्वक्सेनासाठी तयार करतो. मग सुगंधी तांबूल वगैरे मुखवास योग्य प्रकारे अर्पण करतो.

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम । मत्कथाः श्रावयन् श्रृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत्

तो गातो, स्तुती करतो, नाचतो, माझी कृत्ये अभिनय करतो, माझ्या कथा सांगतो आणि ऐकतो; त्या क्षणी तो पूर्णपणे तन्मय होतो.

स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत्

उच्च-नीच स्तोत्रे, पुराणांतील किंवा साध्या भाषेतील स्तुती करून, 'भगवन्, कृपा कर' असे प्रार्थना करतो आणि दंडवत घालतो.

शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात्

तो आपले डोके माझ्या पायांवर ठेवतो, हात एकमेकांत गुंडाळतो आणि म्हणतो, 'ईश्वर, मी तुझ्या शरण आलोय; मृत्यूच्या भीतीने त्रस्त झालोय, मला वाचव.'

इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेद् चेद् उद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः

मी दिलेले उरलेले पदार्थ तो आदराने डोक्यावर ठेवतो. पूजा संपवायची असल्यास, तो ती अर्पण पुन्हा दिव्यात ठेवतो आणि पुन्हा ते परम तेजात अर्पण करतो.