श्रीमद्भागवतपुराणम्

( मिश्र ) स त्वं ममैश्वर्यमदप्लुतस्य कृतागसस्तेऽविदुषः प्रभावम् । क्षन्तुं प्रभोऽथार्हसि मूढचेतसो मैवं पुनर्भून्मतिरीश मेऽसती

माझ्या ऐश्वर्याचा गर्व आणि अज्ञानामुळे मी चुकून अपराध केला, प्रभो, तो तू मला माफ कर. माझं मन गोंधळलेलं होतं; प्रभो, अशी चुकीची भावना माझ्या मनात पुन्हा कधीही येऊ नये.

तवावतारोऽयमधोक्षजेह भुवो भराणां उरुभारजन्मनाम् । चमूपतीनामभवाय देव भवाय युष्मत् चरणानुवर्तिनाम्

अधोक्षज, पृथ्वीवरील मोठ्या राजांच्या भारामुळे निर्माण झालेला भार कमी करण्यासाठी, सेनापतींचा नाश करण्यासाठी आणि तुझ्या पायांचा आश्रय घेतलेल्या भक्तांच्या कल्याणासाठी तुझा हा अवतार झाला आहे.

( अनुष्टुप् ) नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । वासुदेवाय कृष्णाय सात्वतां पतये नमः

तुला नमस्कार असो, भगवंत, परम पुरुष, महान आत्मा; वासुदेव, कृष्ण, सात्वतांचा स्वामी, तुला नमस्कार.

स्वच्छन्दोपात्तदेहाय विशुद्धज्ञानमूर्तये । सर्वस्मै सर्वबीजाय सर्वभूतात्मने नमः

स्वेच्छेने देह धारण करणाऱ्या, शुद्ध ज्ञानस्वरूप असलेल्या, सर्वत्र व्यापलेल्या, सर्वांचा मूळ असलेल्या, सर्व जीवांचा आत्मा असलेल्या तुला नमस्कार.

मयेदं भगवन् गोष्ठ नाशायासारवायुभिः । चेष्टितं विहते यज्ञे मानिना तीव्रमन्युना

भगवंत, या गोकुळाचा नाश करण्यासाठी मीच, गर्व आणि तीव्र रागामुळे, वाऱ्याच्या झंझावातांनी हे कृत्य केलं, कारण त्या यज्ञात गर्विष्ठांनी अडथळा आणला होता.

त्वयेशानुगृहीतोऽस्मि ध्वस्तस्तम्भो वृथोद्यमः । ईश्वरं गुरुमात्मानं त्वामहं शरणं गतः

तुझ्या कृपेने माझा गर्व नाहीसा झाला आणि माझा व्यर्थ प्रयत्नही संपला; मी तुझ्या चरणी, प्रभो, गुरु आणि आत्मा, शरण आलो आहे.

श्रीशुक उवाच - एवं सङ्‌कीर्तितः कृष्णो मघोना भगवानमुम् । मेघगम्भीरया वाचा प्रहसन् इदमब्रवीत्

श्रीशुक म्हणतो – अशा प्रकारे, कृष्णाची मघवानाने स्तुती केली. मग भगवंत कृष्णाने, मेघासारख्या गंभीर आवाजात हसत हसत असे उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच - मया तेऽकारि मघवन् मखभङ्‌गोऽनुगृह्णता । मदनुस्मृतये नित्यं मत्तस्येन्द्रश्रिया भृशम्

श्रीभगवान म्हणाले – मघवा, मी तुझा यज्ञ मोडला, ते तुझ्यावर कृपा करण्यासाठीच, म्हणजे तू नेहमी माझं स्मरण करावं आणि इंद्राच्या ऐश्वर्याचा गर्व तुझ्या मनात राहू नये.

मामैश्वर्यश्रीमदान्धो दण्डपाणिं न पश्यति । तं भ्रंशयामि सम्पद्‍भ्यो यस्य चेच्छाम्यनुग्रहम्

जो आपल्या संपत्ती आणि सामर्थ्याच्या गर्वाने आंधळा होतो, त्याला शिक्षा करणारा मी दिसत नाही. अशा व्यक्तीवर मी कृपा करायची ठरवली, की त्याची संपत्ती मी काढून घेतो.

गम्यतां शक्र भद्रं वः क्रियतां मेऽनुशासनम् । स्थीयतां स्वाधिकारेषु युक्तैर्वः स्तम्भवर्जितैः

शक्रा, आता तू जा; तुझं कल्याण होवो. माझ्या आज्ञेचं पालन कर. गर्व सोडून, योग्य रीतीने, आपल्या अधिकारातच राहा.

अथाह सुरभिः कृष्णं अभिवन्द्य मनस्विनी । स्वसन्तानैरुपामन्त्र्य गोपरूपिणमीश्वरम्

मग, मनाने स्थिर असलेली सुरभी आपल्या संततींसह गोरक्षक रूपातील कृष्णाजवळ आली आणि त्याला वंदन केले.

सुरभिरुवाच - कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वसम्भव । भवता लोकनाथेन सनाथा वयमच्युत

सुरभी म्हणाली – कृष्णा, कृष्णा, महान योगी, विश्वाचा आत्मा, विश्वाचा जन्मदाता, तूच लोकांचा स्वामी आहेस, म्हणून आम्ही तुझ्या आश्रयाला आहोत, अच्युत.

त्वं नः परमकं दैवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते । भवाय भव गोविप्र देवानां ये च साधवः

तूच आमचं सर्वोच्च दैवत आहेस, इंद्र नव्हे, हे जगाच्या स्वामी; गायी, ब्राह्मण, देव आणि सज्जन यांच्या कल्याणासाठी तू आहेस.

इन्द्रं नस्त्वाभिषेक्ष्यामो ब्रह्मणा चोदिता वयम् । अवतीर्णोऽसि विश्वात्मम् भूमेर्भारापनुत्तये

ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने आम्ही तुला, इंद्रा, अभिषेक करणार आहोत. विश्वाचा आत्मा असलेल्या कृष्णा, पृथ्वीवरील ओझं कमी करण्यासाठी तू अवतरला आहेस.

श्रीशुक उवाच - एवं कृष्णमुपामन्त्र्य सुरभिः पयसात्मनः । जलैराकाशगङ्‌गाया ऐरावतकरोद्‌धृतैः

शुकदेव म्हणाले: असे म्हणून सुरभीने कृष्णाला आपल्या दुधाने स्नान घातले, आणि ऐरावताने आणलेल्या आकाशगंगेच्या पाण्यानेही अभिषेक केला.

इन्द्रः सुरर्षिभिः साकं चोदितो देवमातृभिः । अभ्यसिञ्चत दाशार्हं गोविन्द इति चाभ्यधात्

देवतांच्या ऋषी आणि देवमाते यांच्या सांगण्यावरून इंद्राने दशार्हकुलातील गोविंदाचा अभिषेक केला आणि त्याला 'गोविंदा' असे संबोधले.

( मिश्र ) तत्रागतास्तुम्बुरुनारदादयो गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः । जगुर्यशो लोकमलापहं हरेः सुराङ्‌गनाः संननृतुर्मुदान्विताः

त्या वेळी तुम्बुरू, नारद आणि इतर गंधर्व, विद्याधर, सिद्ध, चारण आले. त्यांनी हरीचे, जगातील दोष दूर करणारे, यश गायलं आणि देवांगना आनंदाने नृत्य करू लागल्या.

तं तुष्टुवुर्देवनिकायकेतवो व्यवाकिरन् चाद्‍भुतपुष्पवृष्टिभिः । लोकाः परां निर्वृतिमाप्नुवंस्त्रयो गावस्तदा गामनयन् पयोद्रुताम्

देवतांच्या प्रमुखांनी त्याची स्तुती केली आणि अद्भुत फुलांची वृष्टी केली. तिन्ही लोक आनंदाने भरून गेले आणि त्या वेळी गायींनी दूधाचा प्रवाह सोडला.

( अनुष्टुप् ) नानारसौघाः सरितो वृक्षा आसन् मधुस्रवाः । अकृष्टपच्यौषधयो गिरयोऽबिभ्रदुन्मणीन्

नदींचे आणि झाडांचे अनेक समूह मधाने भरून वाहू लागले. शेतात न पेरता धान्ये आणि औषधी उगवू लागली, आणि पर्वतांवरून मौल्यवान रत्ने मिळू लागली.

कृष्णेऽभिषिक्त एतानि सत्त्वानि कुरुनन्दन । निर्वैराण्यभवंस्तात क्रूराण्यपि निसर्गतः

कुरुनंदना, कृष्णाचा अभिषेक झाल्यावर सर्व जीव, अगदी स्वभावाने क्रूर असलेलेही, एकमेकांशी वैरभाव विसरले.

इति गोगोकुलपतिं गोविन्दमभिषिच्य सः । अनुज्ञातो ययौ शक्रो वृतो देवादिभिर्दिवम्

गायी आणि गवळ्यांचा स्वामी असलेल्या गोविंदाचा अभिषेक केल्यानंतर, त्याच्या परवानगीने आणि देवांसह इंद्र पुन्हा स्वर्गात गेला.

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः

दुर्गा, विनायक, व्यास, विश्वक्सेन, गुरु आणि इतर देवांना त्यांच्या त्यांच्या दिशेला तोंड करून, पाणी शिंपडणे इत्यादीने पूजन करावे.

चन्दनोशीरकर्पूर कुङ्कुमागुरुवासितैः । सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति

चंदन, उशीरा, कपूर, कुंकू, अगुरू आणि सुगंधी पाण्याने, मंत्रोच्चारासह, रोज स्नान घालावे, जर साधनसामग्री असेल.

स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः

स्वर्णघर्मान सूक्त, महापुरुषविद्या, पुरुषसूक्त आणि सामगान यांच्या पठणाने, राजन, विधीने पूजा करावी.

वस्त्रोपवीताभरण पत्रस्रग्गन्धलेपनैः । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्‍भक्तो मां यथोचितम्

वस्त्र, उपवित, दागिने, पानांची माळा आणि सुगंधी लेप याने, माझा भक्त प्रेमाने, योग्य प्रकारे मला अलंकारित करावा.

पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः

पाद्य, आचमनी, गंध, फुले, अक्षता, धूप, दीप आणि नैवेद्य, हे सर्व श्रद्धेने मला अर्पण करावेत.

गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत्

गुळाचा पायस, तूप, शष्कुली, आपूप, मोदक, तसेच दही, सूप आणि इतर पदार्थ, उपलब्ध असतील तेव्हा नैवेद्य म्हणून तयार करावेत.

अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श दन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम्

अभ्यंग, मर्दन, आरसा, दात घासणे, अभिषेक, अन्न, पाणी, गाणे, नृत्य इत्यादी रोज आणि सणाच्या दिवशी करावे.

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः । अग्निमाधाय परितः समूहेत् पाणिनोदितम्

विधीप्रमाणे, कुंडात मेखला, समिधा आणि वेदीसह अग्नी प्रज्वलित करावा आणि हाताने सांगितल्याप्रमाणे सर्वत्र एकत्र करावे.