श्रीमद्भागवतपुराणम्

ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्त्रो द्वादशस्कन्धसम्मितः । परीक्षित् शुकसंवादः श्रृणु भागवतं च तत्

हे ग्रंथ अठरा हजार श्लोकांचे असून, बारा स्कंधांत विभागलेले आहे. परीक्षित आणि शुक यांचा संवाद यात आहे. हे भागवत तू ऐक.

तात संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमतेऽज्ञानतः पुमान् । यावत् कर्णगता नास्ति शुकशास्त्रकथा क्षणम्

बाळा, या संसाराच्या चक्रात मनुष्य अज्ञानामुळे भटकत राहतो, जोपर्यंत शुकाच्या शास्त्रातील कथा त्याच्या कानावर क्षणभरही पडत नाहीत.

किं श्रुतैबहुभिः शास्त्रैः पुराणैश्च भ्रमावहैः । एकं भागवतं शास्त्रं मुक्तिदानेन गर्जति

अनेक शास्त्रे आणि पुराणे ऐकून काय उपयोग, जे फक्त गोंधळ वाढवतात? एकच भागवत शास्त्र मुक्ती देणारे म्हणून गर्जना करते.

कथा भागवतस्यापि नित्यं भवति यद्‌गृहे । तद्‌गृहं तीर्थरूपं हि वसतां पापनाशनम्

ज्या घरात भागवताची कथा रोज होते, ते घरच खरे तीर्थ आहे, आणि त्या घरातील लोकांचे पाप नष्ट करणारे आहे.

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । शुकशास्त्रकथायाश्च कलां नार्हन्ति षोडशीम्

शुकाच्या शास्त्रातील कथेला जशी पुण्याची किंमत आहे, तशी एक हजार अश्वमेध यज्ञ किंवा शंभर वाजपेय यज्ञ देखील तिच्या सोळाव्या भागाइतकीही होऊ शकत नाही.

तावत् पापानि देहेस्मिन् निवसन्ति तपोधनाः । यावत् न श्रूयते सम्यक् श्रीमद्‌भागवतं नरैः

हे तपस्वींनो, जोपर्यंत लोक श्रीमद्भागवत नीट ऐकत नाहीत, तोपर्यंत या देहात पापे राहतात.

न गंगा न गया काशी पुष्करं न प्रयागकम् । शुकशास्त्रकथायाश्च फलेन समतां नयेत्

गंगा, गया, काशी, पुष्कर किंवा प्रयाग यांच्याही फळाची सर शुकाच्या शास्त्राच्या कथेला येऊ शकत नाही.

श्लोकार्धं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोद्‌भवम् । पठस्व स्वमुखेनैव यदीच्छसि परां गतिम्

तुला जर परमगती हवी असेल, तर रोज स्वतःच्या तोंडाने भागवताचा अर्धा श्लोक किंवा एकच चरण जरी वाचला, तरी पुरे.

वेदादिः वेदमाता च पौरुषं सूक्तमेव च । त्रयी भागवतं चैव द्वादशाक्षर एव च

वेद, वेदांची माता, पुरुषसूक्त, त्रैविद्य, भागवत आणि बारा अक्षरी मंत्र—

द्वादशात्मा प्रयागश्च कालं संवत्सरात्मकः । ब्राह्मणाश्चाग्निहोत्रं च सुरभिर्द्वादशी तथा

बारा रूपांचा आत्मा, प्रयाग, वर्षरूपी काळ, ब्राह्मण, अग्निहोत्र, कामधेनू आणि द्वादशी—

तुलसी च वसन्तश्च पुरुषोत्तम एव च । एतेषां तत्त्वतः प्राज्ञैः न पृथ्ग्भाव इष्यते

तुलसी, वसंत ऋतु आणि पुरुषोत्तम—हे सर्व एकाच साराचे आहेत, असे ज्ञानी लोक मानतात.

यश्च भागवतं शास्त्रं वाचयेत् अर्थतोऽनिशम् । जन्मकोटिकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः

जो कोणी भागवत शास्त्र अर्थासकट दिवस-रात्र वाचतो, त्याचे कोटी जन्मांचे पाप नष्ट होते—यात शंका नाही.

श्लोकार्धं श्लोकपादं वा पठेत् भागवतं च यः । नित्यं पुण्यं अवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

जो रोज भागवताचा अर्धा श्लोक किंवा एकच चरण वाचतो, त्याला राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञाइतके पुण्य मिळते.

उक्तं भागवतं नित्यं कृतं च हरिचिन्तनम् । तुलसीपोषणं चैव धेनूनां सेवनं समम्

रोज भागवताचे वाचन, हरिचे चिंतन, तुळशीची जोपासना आणि गायींची सेवा—हे सर्व एकसमान आहेत.

अन्तकाले तु येनैव श्रूयते शुकशास्त्रवाक् । प्रीत्या तस्यैव वैकुण्ठं गोविन्दोऽपि प्रयच्छति

मरणाच्या वेळी जो भक्तीने शुकाच्या शास्त्रातील शब्द ऐकतो, त्याला गोविंद स्वतः वैकुंठ देतो.

हेमसिंहयुतं चैतत् वैष्णवाय ददाति च । कृष्णेन सह सायुज्यं स पुमान् लभते ध्रुवम्

जो कोणी हे (भागवत) सुवर्ण सिंहासनासह एखाद्या वैष्णवाला देतो, त्याला कृष्णासोबत एकरूपता निश्चित मिळते.

(वसंततिलका) आजन्ममात्रमपि येन शठेन किंचित् चित्तं विधाय शुकशास्त्रकथा न पीता । चाण्डालवत् च खरवत् बत तेन नीतं मिथ्या स्वजन्म जननी जनिदुःखभाजा

जो माणूस जन्मभर कपटी मनाने शुकाच्या शास्त्राची कथा कधीच ऐकत नाही, तो चांडाळ किंवा गाढवासारखा जगतो; त्याचा जन्म व्यर्थ जातो आणि त्याच्या आईला जन्मदुखः फुकट जाते.

जीवच्छवो निगदितः स तु पापकर्मा येन श्रुतं शुककथावचनं न किंचित् । धिक् तं नरं पशुसमं भुवि भाररूपम् एवं वदन्ति दिवि देवसमाजमुख्याः

जो मनुष्य पापी कर्म करतो आणि ज्याने शुकदेवांच्या कथा कधीच ऐकलेल्या नाहीत, त्याला 'जिवंत प्रेत' असं म्हणतात. असा मनुष्य या पृथ्वीवर जनावरासारखा भारच आहे, असं स्वर्गातील देवतांच्या प्रमुखांनी सांगितलं आहे.

(अनुष्टुप्) दुर्लभैव कथा लोके श्रीमद्‌भागवतोद्‌भवा । कोटिजन्मसमुत्थेन पुण्येनैव तु लभ्यते

या जगात श्रीमद्भागवतामधून उत्पन्न झालेली कथा फारच दुर्मिळ आहे; कोट्यवधी जन्मांत मिळवलेल्या पुण्यामुळेच ती प्राप्त होते.

तेन योगनिधे धीमन् श्रोतव्या सा प्रयत्‍नतः । दिनानां नियमो नास्ति सर्वदा श्रवणं मतम्

म्हणून, हे बुद्धिमान, या योगरूपी धनाचा श्रवण मन लावून करावा; दिवसांची काही मर्यादा नाही, नेहमीच ऐकावं असं सांगितलं आहे.

सत्येन ब्रह्मचर्येण सर्वदा श्रवणं मतम् । अशक्यत्वात् कलौ बोध्यो विशेषोऽत्र शुकाज्ञया

सत्य आणि ब्रह्मचर्य पाळून नेहमीच हे श्रवण करावं असं सांगितलं आहे; पण कलियुगात ते शक्य नसल्यामुळे, शुकदेवांनी खास सूचना दिली आहे.

मनोवृत्तिजयश्चैव नियमाचरणं तथा । दीक्षां कर्तुं अशक्यत्वात् सप्ताहश्रवणं मतम्

मनाच्या वासना जिंकणं, नियम पाळणं आणि दीक्षा घेणं हे कठीण असल्यामुळे, सात दिवस श्रवण करण्याचं सांगितलं आहे.

श्रद्धातः श्रवणे नित्यं माघे तावद्धि यत्फलम् । तत्फलं शुकदेवेन सप्ताहश्रवणे कृतम्

जो श्रद्धेने रोज श्रवण करतो, विशेषतः माघ महिन्यात, त्याला जे फळ मिळतं, तेच फळ शुकदेवांनी सात दिवसांच्या श्रवणाने दिलं आहे.

मनसश्च अजयात् रोगात् पुंसां चैवायुषः क्षयात् । कलेर्दोषबहुत्वाच्च सप्ताहश्रवणं मतम्

मन जिंकता न येणं, रोग, माणसांचं आयुष्य कमी होणं आणि कलियुगातील दोषांची भरपूरता यामुळे, सात दिवस श्रवण करण्याचं सांगितलं आहे.

यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । अनायासेन तत्सर्वं सप्ताहश्रवणे लभेत्

जे फळ तप, योग किंवा ध्यानाने मिळत नाही, ते सर्व फळ सहजपणे सात दिवसांच्या श्रवणाने मिळतं.

यज्ञात् गर्जति सप्ताहः सप्ताहो गर्जति व्रतात् । तपसो गर्जति प्रोच्चैः तीर्थान्नित्यं हि गर्जति

सात दिवसांचं श्रवण यज्ञापेक्षा मोठं आहे, व्रतांपेक्षा मोठं आहे, तपस्येपेक्षा मोठ्या आवाजात आहे, आणि तीर्थयात्रेपेक्षा नेहमीच श्रेष्ठ आहे.

योगात् गर्जति सप्ताहो ध्यानात् ज्ञानाच्च गर्जति । किं ब्रूमो गर्जनं तस्य रे रे गर्जति गर्जति

सात दिवसांचं श्रवण योगापेक्षा मोठं आहे, ध्यान आणि ज्ञानापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; त्याची महती काय सांगावी? पुन्हा पुन्हा ते सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

शौनक उवाच - (इंद्रवंशा) साश्चर्यमेतत्कथितं कथानकं ज्ञानादिधर्मान् विगणय्य साम्प्रतम् । निःश्रेयसे भागवतं पुराणं जातं कुतो योगविदादिसूचकम्

शौनक म्हणाले: ही कथा खरंच अद्भुत आहे, कारण तिने ज्ञान व इतर धर्म बाजूला ठेवले आहेत; मग हे भागवत पुराण, जे सर्वोच्च कल्याण देतं आणि योगादी मार्ग दाखवतं, ते कसं प्रकट झालं?

सूत उवाच - (अनुष्टुप्) यदा कृष्णो धरां त्यक्त्वा स्वपदं गन्तुमुद्यतः । एकादशं परिश्रुत्यापि उद्धवो वाक्यमब्रवीत्

सूतम्हणाले: जेव्हा कृष्णाने पृथ्वी सोडून आपल्या धामात जाण्याचा निर्धार केला, तेव्हा त्याने अकरा प्रमुख भक्तांचं ऐकलं आणि उद्धवाने त्याला बोललं.