श्रीमद्भागवतपुराणम्

क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम्

मग भूक आणि तहान निर्माण झाली; समुद्र त्यांचा आधार झाला. त्यानंतर त्याचे हृदय फाटले आणि त्या हृदयातून मन उत्पन्न झाले.

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पतिः । अहङ्कारस्ततो रुद्रः चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत्

मनापासून चंद्र जन्माला आला; बुद्धीपासून वाणीचा स्वामी निर्माण झाला. अहंकारापासून रुद्र उत्पन्न झाला; चित्तापासून अंतर्यामी निर्माण झाला.

एते हि अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशुः खानि तमुत्थापयितुं क्रमात्

हे सर्व देवता निर्माण झाल्या, पण त्या त्याला उठवू शकल्या नाहीत. मग त्या प्रत्येकाने आपापल्या जागेत परत प्रवेश केला आणि त्याला उठवण्याचा प्रयत्न केला.

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुः नोदतिष्ठत् तदा विराट्

अग्नीने वाणीच्या रूपाने तोंडात प्रवेश केला, पण विराट पुरुष उठला नाही. वायूने घ्राणाच्या रूपाने नाकात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट्

सूर्याने दृष्टीच्या रूपाने डोळ्यात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. दिशा ऐकण्याच्या रूपाने कानात प्रवेशल्या, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत् तदा विराट्

त्वचेवर केसांसह औषधींनी प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. वीर्यासह पाण्यांनी गुप्तेंद्रियात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट्

मृत्यूने अपानासह गुद्द्वारात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. इंद्राने बळासह हातात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट्

विष्णूने गतीसह पायात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. नद्यांनी रक्तासह नसांत प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

क्षुत्तृड्भ्यां उदरं सिन्धुः नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट्

समुद्राने भूक आणि तहान घेऊन पोटात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. चंद्राने मनासह हृदयात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट्

बुद्धीसह ब्रह्मादेखील हृदयात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. रुद्राने अहंकारासह हृदयात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा । विराट्तदैव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत

चित्तासह अंतर्यामी, क्षेत्रज्ञ जेव्हा हृदयात प्रवेश करतो, तेव्हाच विराट पुरुष पाण्यातून उठतो.

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा

जसे झोपलेल्या माणसात प्राण, इंद्रिये, मन आणि बुद्धी असतात, पण त्याच्या तेजाशिवाय तो उठू शकत नाही,

तमस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत्

तसेच, योगाने स्थिर झालेल्या मनाने, भक्ती, वैराग्य आणि ज्ञान यांच्या सहाय्याने, प्रत्येकाने आपल्या अंतर्यामी आत्म्याचा विचार आणि ध्यान करावे.

विगतमदस्य इंद्रस्य श्रीकृष्णसन्निधौ क्षमाप्रार्थनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) गोवर्धने धृते शैले आसाराद् रक्षिते व्रजे । गोलोकादाव्रजज् कृष्णं सुरभिः शक्र एव च

शुकदेव म्हणाले: गोवर्धन पर्वत धरून व्रजवासीयांना पावसापासून वाचविल्यावर, सुरभी आणि इंद्र गोलोकात श्रीकृष्णाकडे आले.

विविक्त उपसङ्‌गम्य व्रीडीतः कृतहेलनः । पस्पर्श पादयोरेनं किरीटेनार्कवर्चसा

इंद्र एकांतात श्रीकृष्णाजवळ गेला, अपराध केल्यामुळे लाजला आणि त्याने आपल्या सूर्यासारख्या तेजस्वी मुकुटाने श्रीकृष्णाचे पाय स्पर्श केले.

दृष्टश्रुतानुभावोऽस्य कृष्णस्यामिततेजसः । नष्टत्रिलोकेशमद इदमाह कृताञ्जलिः

कृष्णाच्या अमर्याद तेजाचे सामर्थ्य प्रत्यक्ष पाहून आणि ऐकून, तीनही लोकांचे स्वामित्वाचा गर्व नाहीसा झाल्यावर, त्याने हात जोडून असे बोलले.

इन्द्र उवाच - ( मिश्र ) विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तं तपोमयं ध्वस्तरजस्तमस्कम् । मायामयोऽयं गुणसम्प्रवाहो न विद्यते ते ग्रहणानुबन्धः

इंद्र म्हणाला – तुझं निवासस्थान हे अगदी शुद्ध, शांत, तपस्वी आणि रज-तम या दोषांपासून मुक्त आहे. माया निर्माण केलेला हा गुणांचा प्रवाह तुला बांधून ठेवू शकत नाही, तुला त्याचं काहीही बंधन लागत नाही.

कुतो नु तद्धेतव ईश तत्कृता लोभादयो येऽबुधलिन्गभावाः । तथापि दण्डं भगवान्बिभर्ति धर्मस्य गुप्त्यै खलनिग्रहाय

मग, प्रभो, अज्ञानातून निर्माण होणारे लोभ वगैरे कारणं तुझ्याजवळ कशी येतील? तरीही, भगवंत धर्माचं रक्षण आणि दुष्टांचा बंदोबस्त करण्यासाठी शिक्षा करतो.

पिता गुरुस्त्वं जगतामधीशो दुरत्ययः काल उपात्तदण्डः । हिताय स्वेच्छातनुभिः समीहसे मानं विधुन्वन् जगदीशमानिनाम्

तू जगाचा पिता, गुरु, सर्वांचा स्वामी आणि अडथळा न येणारा काळ आहेस, ज्याने शिक्षा करण्याचा दंड घेतला आहे. सर्वांच्या हितासाठी, तू आपल्या इच्छेने घेतलेल्या रूपांतून, स्वतःला जगाचा स्वामी समजणाऱ्यांचा गर्व दूर करतोस.

( इंद्रवंशा ) ये मद्विधाज्ञा जगदीशमानिनः त्वां वीक्ष्य कालेऽभयमाशु तन्मदम् । हित्वाऽऽर्यमार्गं प्रभजन्त्यपस्मया ईहा खलानामपि तेऽनुशासनम्

माझ्यासारखे जे लोक तुझ्या आज्ञेला न जुमानता स्वतःला जगाचा स्वामी समजतात, ते योग्य वेळी तुला पाहून लगेचच आपला गर्व सोडतात आणि आर्य मार्गही टाकून देतात, आणि उद्धटपणे वागतात; तरीसुद्धा, तुझ्या शिकवणीचा परिणाम दुष्टांवरही होतो.

( मिश्र ) स त्वं ममैश्वर्यमदप्लुतस्य कृतागसस्तेऽविदुषः प्रभावम् । क्षन्तुं प्रभोऽथार्हसि मूढचेतसो मैवं पुनर्भून्मतिरीश मेऽसती

माझ्या ऐश्वर्याचा गर्व आणि अज्ञानामुळे मी चुकून अपराध केला, प्रभो, तो तू मला माफ कर. माझं मन गोंधळलेलं होतं; प्रभो, अशी चुकीची भावना माझ्या मनात पुन्हा कधीही येऊ नये.

तवावतारोऽयमधोक्षजेह भुवो भराणां उरुभारजन्मनाम् । चमूपतीनामभवाय देव भवाय युष्मत् चरणानुवर्तिनाम्

अधोक्षज, पृथ्वीवरील मोठ्या राजांच्या भारामुळे निर्माण झालेला भार कमी करण्यासाठी, सेनापतींचा नाश करण्यासाठी आणि तुझ्या पायांचा आश्रय घेतलेल्या भक्तांच्या कल्याणासाठी तुझा हा अवतार झाला आहे.

( अनुष्टुप् ) नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । वासुदेवाय कृष्णाय सात्वतां पतये नमः

तुला नमस्कार असो, भगवंत, परम पुरुष, महान आत्मा; वासुदेव, कृष्ण, सात्वतांचा स्वामी, तुला नमस्कार.

स्वच्छन्दोपात्तदेहाय विशुद्धज्ञानमूर्तये । सर्वस्मै सर्वबीजाय सर्वभूतात्मने नमः

स्वेच्छेने देह धारण करणाऱ्या, शुद्ध ज्ञानस्वरूप असलेल्या, सर्वत्र व्यापलेल्या, सर्वांचा मूळ असलेल्या, सर्व जीवांचा आत्मा असलेल्या तुला नमस्कार.

मयेदं भगवन् गोष्ठ नाशायासारवायुभिः । चेष्टितं विहते यज्ञे मानिना तीव्रमन्युना

भगवंत, या गोकुळाचा नाश करण्यासाठी मीच, गर्व आणि तीव्र रागामुळे, वाऱ्याच्या झंझावातांनी हे कृत्य केलं, कारण त्या यज्ञात गर्विष्ठांनी अडथळा आणला होता.

त्वयेशानुगृहीतोऽस्मि ध्वस्तस्तम्भो वृथोद्यमः । ईश्वरं गुरुमात्मानं त्वामहं शरणं गतः

तुझ्या कृपेने माझा गर्व नाहीसा झाला आणि माझा व्यर्थ प्रयत्नही संपला; मी तुझ्या चरणी, प्रभो, गुरु आणि आत्मा, शरण आलो आहे.

श्रीशुक उवाच - एवं सङ्‌कीर्तितः कृष्णो मघोना भगवानमुम् । मेघगम्भीरया वाचा प्रहसन् इदमब्रवीत्

श्रीशुक म्हणतो – अशा प्रकारे, कृष्णाची मघवानाने स्तुती केली. मग भगवंत कृष्णाने, मेघासारख्या गंभीर आवाजात हसत हसत असे उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच - मया तेऽकारि मघवन् मखभङ्‌गोऽनुगृह्णता । मदनुस्मृतये नित्यं मत्तस्येन्द्रश्रिया भृशम्

श्रीभगवान म्हणाले – मघवा, मी तुझा यज्ञ मोडला, ते तुझ्यावर कृपा करण्यासाठीच, म्हणजे तू नेहमी माझं स्मरण करावं आणि इंद्राच्या ऐश्वर्याचा गर्व तुझ्या मनात राहू नये.

मामैश्वर्यश्रीमदान्धो दण्डपाणिं न पश्यति । तं भ्रंशयामि सम्पद्‍भ्यो यस्य चेच्छाम्यनुग्रहम्

जो आपल्या संपत्ती आणि सामर्थ्याच्या गर्वाने आंधळा होतो, त्याला शिक्षा करणारा मी दिसत नाही. अशा व्यक्तीवर मी कृपा करायची ठरवली, की त्याची संपत्ती मी काढून घेतो.