श्रीमद्भागवतपुराणम्

द्योतनं पचनं पानं अदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च

प्रकाश देणे, शिजवणे, ताप देणे, जाळणे, थंडी घालवणे, वाळवणे, भूक आणि तहान लावणे — या सगळ्या अग्नीच्या क्रिया आहेत.

रूपमात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रं अभूत् तस्मात् अम्भो जिह्वा रसग्रहः

शुद्ध रूप अग्नीमुळे आणि दैवी प्रेरणेने बदलून, त्यातून शुद्ध चव निर्माण झाली; त्यातून पाणी आणि त्याची चव ओळखणारी जीभ निर्माण झाली.

कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते

कसट, गोड, कडू, तिखट, आंबट — या वेगवेगळ्या द्रव्यांच्या बदलामुळे एकच चव अनेक प्रकारांनी विभागली जाते.

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वं अम्भसो वृत्तयस्त्विमाः

ओलावा देणे, घट्ट करणे, तृप्ती देणे, प्राण वाचवणे, पोषण करणे, आनंद देणे, उष्णता शांत करणे आणि भरपूरपणा — या सगळ्या पाण्याच्या क्रिया आहेत.

रसमात्राद् विकुर्वाणात् अम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रं अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः

शुद्ध चव पाण्यामुळे आणि दैवी प्रेरणेने बदलून, त्यातून शुद्ध वास निर्माण झाला; त्यातून पृथ्वी आणि वास ओळखणारे नाक निर्माण झाले.

करम्भपूतिसौरभ्य शान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते

द्रव्यांच्या वेगवेगळ्या संयोगामुळे एकच वास मातीचा, कुजलेला, सुगंधी, सौम्य, तीव्र, आंबट अशा अनेक प्रकारांनी विभागला जातो.

भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्‍भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम्

कल्पना साकारण्यासाठी आधार, ब्रह्माचे निवासस्थान, धरून ठेवणे, खरी ओळख, आणि सर्व सत्त्वांच्या गुणांचा उदय — हे पृथ्वीचे गुण आहेत.

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः

ज्याचा विषय आकाशाचा विशेष गुण आहे, त्याला ऐकणे म्हणतात; आणि ज्याचा विषय वायूचा विशेष गुण आहे, त्याला स्पर्श म्हणतात.

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते

ज्याचा विषय अग्नीचा विशेष गुण आहे, त्याला पाहणे म्हणतात; ज्याचा विषय पाण्याचा विशेष गुण आहे, त्याला चव घेणे म्हणतात; आणि ज्याचा विषय पृथ्वीचा विशेष गुण आहे, त्याला वास घेणे म्हणतात.

परस्य दृश्यते धर्मो हि, अपरस्मिन् समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते

एकाच गुण दुसऱ्यात नसतो, कारण ते वेगवेगळ्या संयोगाने येतात; म्हणून सर्व गुणांची खरी ओळख पृथ्वीमध्येच दिसते.

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत्

महत्त्व, बुद्धी वगैरे सात तत्त्वे एकत्र येऊन, काळ, कर्म आणि गुणांनी युक्त होऊन, त्यांनी जगाच्या आदिरूपात प्रवेश केला.

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डं अचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मात् उदतिष्ठदसौ विराट्

ही तत्त्वे एकत्र आणि एकमेकांत मिसळली गेल्यावर, चेतना नसलेले अंड निर्माण झाले; त्यातून पुरुष प्रकट झाला आणि तो विराटरूपाने उभा राहिला.

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरैः । तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहिः । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरेः

हे विशेष अंड, पाणी वगैरे दहा आवरणांनी आणि बाहेरून प्रधानाने वेढलेले आहे; त्यातच या सगळ्या लोकांचा विस्तार आहे, जो भगवंत हरिचे रूप आहे.

हिरण्मयाद् अण्डकोशाद् उत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम्

सोन्याच्या अंडाच्या कवचातून वर येऊन, पाण्यावर विसावलेला तो महादेव त्या अंडात शिरला आणि त्याने आकाश अनेक प्रकारे फोडले.

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोऽतो घ्राण एतयोः

सर्वात आधी त्याचे तोंड उघडले, त्यातून वाणी निर्माण झाली; वाणीतून अग्नी, मग नाक, त्यातून प्राण आणि त्यातून वासाची जाणीव निर्माण झाली.

घ्राणात् वायुरभिद्येतां अक्षिणी चक्षुरेतयोः । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः

वासापासून वायू, मग डोळे, त्यातून दृष्टी, त्यातून सूर्य, मग कान, त्यातून ऐकणे, आणि त्यातून दिशा निर्माण झाल्या.

निर्बिभेद विराजस्त्वग् रोमश्मश्र्वादयस्ततः । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः

विराटाने त्वचा फोडली, त्यातून केस, अंगावरील केस वगैरे निर्माण झाले; मग वनस्पती निर्माण झाल्या, आणि त्यानंतर जननेंद्रिय निर्माण झाले.

रेतस्तस्मादाप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्करः

वीर्यापासून पाणी निर्माण झाले; मग गुद्द्वार उघडले गेले. गुद्द्वारातून अपान निर्माण झाला आणि अपानापासून मृत्यू, जो सर्व जगाला भयावह वाटतो, तो उत्पन्न झाला.

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः

हात तयार झाले आणि उघडले गेले; त्या हातांतून बळ निर्माण झाले आणि त्यातून इंद्र उत्पन्न झाला. पाय तयार झाले आणि उघडले गेले; त्या पायांतून गती निर्माण झाली आणि त्यातून विष्णू उत्पन्न झाला.

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्ततः समभवन् उदरं निरभिद्यत

त्याच्या नसा उघडल्या गेल्या आणि त्यातून रक्त भरले गेले. मग नद्या निर्माण झाल्या आणि पोट उघडले गेले.

क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम्

मग भूक आणि तहान निर्माण झाली; समुद्र त्यांचा आधार झाला. त्यानंतर त्याचे हृदय फाटले आणि त्या हृदयातून मन उत्पन्न झाले.

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पतिः । अहङ्कारस्ततो रुद्रः चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत्

मनापासून चंद्र जन्माला आला; बुद्धीपासून वाणीचा स्वामी निर्माण झाला. अहंकारापासून रुद्र उत्पन्न झाला; चित्तापासून अंतर्यामी निर्माण झाला.

एते हि अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशुः खानि तमुत्थापयितुं क्रमात्

हे सर्व देवता निर्माण झाल्या, पण त्या त्याला उठवू शकल्या नाहीत. मग त्या प्रत्येकाने आपापल्या जागेत परत प्रवेश केला आणि त्याला उठवण्याचा प्रयत्न केला.

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुः नोदतिष्ठत् तदा विराट्

अग्नीने वाणीच्या रूपाने तोंडात प्रवेश केला, पण विराट पुरुष उठला नाही. वायूने घ्राणाच्या रूपाने नाकात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट्

सूर्याने दृष्टीच्या रूपाने डोळ्यात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. दिशा ऐकण्याच्या रूपाने कानात प्रवेशल्या, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत् तदा विराट्

त्वचेवर केसांसह औषधींनी प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. वीर्यासह पाण्यांनी गुप्तेंद्रियात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट्

मृत्यूने अपानासह गुद्द्वारात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. इंद्राने बळासह हातात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट्

विष्णूने गतीसह पायात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. नद्यांनी रक्तासह नसांत प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.

क्षुत्तृड्भ्यां उदरं सिन्धुः नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट्

समुद्राने भूक आणि तहान घेऊन पोटात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही. चंद्राने मनासह हृदयात प्रवेश केला, तरीही विराट पुरुष उठला नाही.