श्रीमद्भागवतपुराणम्

भक्तिं लब्धवतः साधोः किमन्यद् अवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि

ज्याने भक्ती मिळवली आहे अशा संताला, जेव्हा तो माझ्यात, अनंत गुण असणाऱ्या ब्रह्मस्वरूपात आणि आनंदस्वरूपात रमतो, तेव्हा आणखी काहीच मिळवायचं उरत नाही.

यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा

जसा एखादा जण तेजस्वी अग्नीजवळ गेला की थंडी, भीती आणि अंधार नाहीसे होतात, तसंच संतांच्या संगतीनेही तसं होतं.

निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम् । सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम्

जी माणसं या भयानक संसारसागरात बुडत आणि वर येत असतात, त्यांच्यासाठी शांत, ब्रह्म जाणणारे संत हे पाण्यात बुडणाऱ्यांसाठी मजबूत होडीसारखे असतात.

अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम्

अन्न हे सर्व प्राण्यांचं जीवन आहे; मी दु:खी लोकांचा आधार आहे; धर्म हे माणसाचं मृत्यूनंतरचं खऱ्या अर्थाने धन आहे; आणि संत हे या जगात भीती वाटणाऱ्यांसाठी आश्रयस्थान आहेत.

सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः । देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च

संत लोक बाहेर उगवणाऱ्या सूर्यासारखे दृष्टी देतात; देवता, नातेवाईक, संत आणि मी स्वतःही संतच आहे.

वैतसेनस्ततोऽप्येवम् उर्वश्या लोकनिस्पृहः । मुक्तसङ्गो महीमेतम् आत्मारामश्चचार ह

वैतसेन, उर्वशी मिळाल्यावरही, सर्व लोकांच्या गोष्टींना न जुमानता, सर्व आसक्ती सोडून, स्वतःमध्ये रमून या पृथ्वीवर फिरत राहिला.

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः

मऊपणा आणि कठीणपणा, थंडी आणि उष्णता — हे स्पर्शाचे गुण आहेत आणि हे वायूच्या सूक्ष्म तत्त्वामुळे निर्माण होतात.

चालनं व्यूहनं प्राप्तिः नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः । सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम्

हलचाल, एकत्र करणे, मिळवणे, वस्तू आणि शब्दांमध्ये प्रमुखपणा, आणि सर्व इंद्रियांचा आत्मा असणे — हे वायूच्या कर्माचे लक्षण आहे.

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद् रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजः चक्षू रूपोपलम्भनम्

वायूच्या स्पर्श या सूक्ष्म तत्त्वापासून, आणि दैवी प्रेरणेने, रूप निर्माण झाले; त्यानंतर तेज निर्माण झाले आणि डोळा हे रूप जाणण्याचं साधन बनलं.

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः

द्रव्य असणं, गुण असणं आणि व्यक्ती असणं — या सगळ्या अग्नीच्या शुद्ध रूपाच्या क्रिया आहेत, हे साजणांनो.

द्योतनं पचनं पानं अदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च

प्रकाश देणे, शिजवणे, ताप देणे, जाळणे, थंडी घालवणे, वाळवणे, भूक आणि तहान लावणे — या सगळ्या अग्नीच्या क्रिया आहेत.

रूपमात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रं अभूत् तस्मात् अम्भो जिह्वा रसग्रहः

शुद्ध रूप अग्नीमुळे आणि दैवी प्रेरणेने बदलून, त्यातून शुद्ध चव निर्माण झाली; त्यातून पाणी आणि त्याची चव ओळखणारी जीभ निर्माण झाली.

कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते

कसट, गोड, कडू, तिखट, आंबट — या वेगवेगळ्या द्रव्यांच्या बदलामुळे एकच चव अनेक प्रकारांनी विभागली जाते.

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वं अम्भसो वृत्तयस्त्विमाः

ओलावा देणे, घट्ट करणे, तृप्ती देणे, प्राण वाचवणे, पोषण करणे, आनंद देणे, उष्णता शांत करणे आणि भरपूरपणा — या सगळ्या पाण्याच्या क्रिया आहेत.

रसमात्राद् विकुर्वाणात् अम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रं अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः

शुद्ध चव पाण्यामुळे आणि दैवी प्रेरणेने बदलून, त्यातून शुद्ध वास निर्माण झाला; त्यातून पृथ्वी आणि वास ओळखणारे नाक निर्माण झाले.

करम्भपूतिसौरभ्य शान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते

द्रव्यांच्या वेगवेगळ्या संयोगामुळे एकच वास मातीचा, कुजलेला, सुगंधी, सौम्य, तीव्र, आंबट अशा अनेक प्रकारांनी विभागला जातो.

भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्‍भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम्

कल्पना साकारण्यासाठी आधार, ब्रह्माचे निवासस्थान, धरून ठेवणे, खरी ओळख, आणि सर्व सत्त्वांच्या गुणांचा उदय — हे पृथ्वीचे गुण आहेत.

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः

ज्याचा विषय आकाशाचा विशेष गुण आहे, त्याला ऐकणे म्हणतात; आणि ज्याचा विषय वायूचा विशेष गुण आहे, त्याला स्पर्श म्हणतात.

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते

ज्याचा विषय अग्नीचा विशेष गुण आहे, त्याला पाहणे म्हणतात; ज्याचा विषय पाण्याचा विशेष गुण आहे, त्याला चव घेणे म्हणतात; आणि ज्याचा विषय पृथ्वीचा विशेष गुण आहे, त्याला वास घेणे म्हणतात.

परस्य दृश्यते धर्मो हि, अपरस्मिन् समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते

एकाच गुण दुसऱ्यात नसतो, कारण ते वेगवेगळ्या संयोगाने येतात; म्हणून सर्व गुणांची खरी ओळख पृथ्वीमध्येच दिसते.

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत्

महत्त्व, बुद्धी वगैरे सात तत्त्वे एकत्र येऊन, काळ, कर्म आणि गुणांनी युक्त होऊन, त्यांनी जगाच्या आदिरूपात प्रवेश केला.

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डं अचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मात् उदतिष्ठदसौ विराट्

ही तत्त्वे एकत्र आणि एकमेकांत मिसळली गेल्यावर, चेतना नसलेले अंड निर्माण झाले; त्यातून पुरुष प्रकट झाला आणि तो विराटरूपाने उभा राहिला.

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरैः । तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहिः । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरेः

हे विशेष अंड, पाणी वगैरे दहा आवरणांनी आणि बाहेरून प्रधानाने वेढलेले आहे; त्यातच या सगळ्या लोकांचा विस्तार आहे, जो भगवंत हरिचे रूप आहे.

हिरण्मयाद् अण्डकोशाद् उत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम्

सोन्याच्या अंडाच्या कवचातून वर येऊन, पाण्यावर विसावलेला तो महादेव त्या अंडात शिरला आणि त्याने आकाश अनेक प्रकारे फोडले.

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोऽतो घ्राण एतयोः

सर्वात आधी त्याचे तोंड उघडले, त्यातून वाणी निर्माण झाली; वाणीतून अग्नी, मग नाक, त्यातून प्राण आणि त्यातून वासाची जाणीव निर्माण झाली.

घ्राणात् वायुरभिद्येतां अक्षिणी चक्षुरेतयोः । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः

वासापासून वायू, मग डोळे, त्यातून दृष्टी, त्यातून सूर्य, मग कान, त्यातून ऐकणे, आणि त्यातून दिशा निर्माण झाल्या.

निर्बिभेद विराजस्त्वग् रोमश्मश्र्वादयस्ततः । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः

विराटाने त्वचा फोडली, त्यातून केस, अंगावरील केस वगैरे निर्माण झाले; मग वनस्पती निर्माण झाल्या, आणि त्यानंतर जननेंद्रिय निर्माण झाले.

रेतस्तस्मादाप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्करः

वीर्यापासून पाणी निर्माण झाले; मग गुद्द्वार उघडले गेले. गुद्द्वारातून अपान निर्माण झाला आणि अपानापासून मृत्यू, जो सर्व जगाला भयावह वाटतो, तो उत्पन्न झाला.

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः

हात तयार झाले आणि उघडले गेले; त्या हातांतून बळ निर्माण झाले आणि त्यातून इंद्र उत्पन्न झाला. पाय तयार झाले आणि उघडले गेले; त्या पायांतून गती निर्माण झाली आणि त्यातून विष्णू उत्पन्न झाला.