श्रीमद्भागवतपुराणम्

पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिताः । अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून्समेधिताः

पूर्वी, व्रजपती, जेव्हा राज्य नव्हते आणि सज्जन लोक दुष्टांनी त्रस्त होते, तेव्हा त्याने त्यांना वाचवले आणि सर्वांनी मिळून दुष्टांचा पराभव केला.

य एतस्मिन् महाभागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः । नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुराः

जे भाग्यवान माणसं या गोष्टीवर प्रेम करतात, त्यांना दु:ख जिंकू शकत नाही; जसं विष्णूच्या आश्रयाखाली असणाऱ्यांना दैत्य जिंकू शकत नाहीत.

तस्मान् नन्द कुमारोऽयं नारायणसमो गुणैः । श्रिया कीर्त्यानुभावेन तत्कर्मसु न विस्मयः

म्हणून नंदाचा हा मुलगा गुणांनी, श्रीमंतीने, कीर्तीने आणि प्रभावाने नारायणासारखाच आहे; म्हणून त्याच्या कृत्यांमध्ये काहीच आश्चर्य नाही.

इत्यद्धा मां समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते । मन्ये नारायणस्यांशं कृष्णं अक्लिष्टकारिणम्

असं मला प्रत्यक्ष सांगून, गार्ग घरी परत गेला. मला वाटतं की कृष्ण हा नारायणाचा अंश आहे आणि तो सहजपणे सर्व कामं करतो.

इति नन्दवचः श्रुत्वा गर्गगीतं व्रजौकसः । दृष्टश्रुतानुभावास्ते कृष्णस्यामिततेजसः । मुदिता नन्दमानर्चुः कृष्णं च गतविस्मयाः

नंदाची वचने आणि गार्गांनी गायलेलं स्तोत्र ऐकून, व्रजवासी जे कृष्णाची अमाप तेजस्विता पाहिली आणि ऐकली होती, त्यांनी आनंदाने नंद आणि कृष्णाचं सन्मान केलं आणि त्यांना आता काहीच आश्चर्य वाटलं नाही.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे षड्‌विंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत या महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील सहाव्या वीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः

संत लोक कोणत्याही गोष्टीची अपेक्षा न करता, माझ्यात मन लावून, शांत, सर्वांना सारखं पाहणारे, मीपणा आणि अहंकार सोडलेले, द्वंद्वांपासून मुक्त आणि काहीही मिळवण्याची इच्छा नसलेले असतात.

तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः । सम्भवन्ति हिता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम्

हे भाग्यवान, अशा पुण्यवान संतांमध्ये माझ्या कथा नेहमी घडतात; त्या कथा ऐकणाऱ्यांचं पाप दूर करतात आणि त्यांना शुद्ध करतात.

ता ये श्रृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृताः । मत्पराः श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि

जे लोक श्रद्धेने त्या कथा ऐकतात, गातात किंवा आनंदाने मान्य करतात, आणि जे माझ्यावर प्रेम करतात, त्यांना माझ्या भक्तीची प्राप्ती होते.

भक्तिं लब्धवतः साधोः किमन्यद् अवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि

ज्याने भक्ती मिळवली आहे अशा संताला, जेव्हा तो माझ्यात, अनंत गुण असणाऱ्या ब्रह्मस्वरूपात आणि आनंदस्वरूपात रमतो, तेव्हा आणखी काहीच मिळवायचं उरत नाही.

यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा

जसा एखादा जण तेजस्वी अग्नीजवळ गेला की थंडी, भीती आणि अंधार नाहीसे होतात, तसंच संतांच्या संगतीनेही तसं होतं.

निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम् । सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम्

जी माणसं या भयानक संसारसागरात बुडत आणि वर येत असतात, त्यांच्यासाठी शांत, ब्रह्म जाणणारे संत हे पाण्यात बुडणाऱ्यांसाठी मजबूत होडीसारखे असतात.

अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम्

अन्न हे सर्व प्राण्यांचं जीवन आहे; मी दु:खी लोकांचा आधार आहे; धर्म हे माणसाचं मृत्यूनंतरचं खऱ्या अर्थाने धन आहे; आणि संत हे या जगात भीती वाटणाऱ्यांसाठी आश्रयस्थान आहेत.

सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः । देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च

संत लोक बाहेर उगवणाऱ्या सूर्यासारखे दृष्टी देतात; देवता, नातेवाईक, संत आणि मी स्वतःही संतच आहे.

वैतसेनस्ततोऽप्येवम् उर्वश्या लोकनिस्पृहः । मुक्तसङ्गो महीमेतम् आत्मारामश्चचार ह

वैतसेन, उर्वशी मिळाल्यावरही, सर्व लोकांच्या गोष्टींना न जुमानता, सर्व आसक्ती सोडून, स्वतःमध्ये रमून या पृथ्वीवर फिरत राहिला.

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः

मऊपणा आणि कठीणपणा, थंडी आणि उष्णता — हे स्पर्शाचे गुण आहेत आणि हे वायूच्या सूक्ष्म तत्त्वामुळे निर्माण होतात.

चालनं व्यूहनं प्राप्तिः नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः । सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम्

हलचाल, एकत्र करणे, मिळवणे, वस्तू आणि शब्दांमध्ये प्रमुखपणा, आणि सर्व इंद्रियांचा आत्मा असणे — हे वायूच्या कर्माचे लक्षण आहे.

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद् रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजः चक्षू रूपोपलम्भनम्

वायूच्या स्पर्श या सूक्ष्म तत्त्वापासून, आणि दैवी प्रेरणेने, रूप निर्माण झाले; त्यानंतर तेज निर्माण झाले आणि डोळा हे रूप जाणण्याचं साधन बनलं.

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः

द्रव्य असणं, गुण असणं आणि व्यक्ती असणं — या सगळ्या अग्नीच्या शुद्ध रूपाच्या क्रिया आहेत, हे साजणांनो.

द्योतनं पचनं पानं अदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च

प्रकाश देणे, शिजवणे, ताप देणे, जाळणे, थंडी घालवणे, वाळवणे, भूक आणि तहान लावणे — या सगळ्या अग्नीच्या क्रिया आहेत.

रूपमात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रं अभूत् तस्मात् अम्भो जिह्वा रसग्रहः

शुद्ध रूप अग्नीमुळे आणि दैवी प्रेरणेने बदलून, त्यातून शुद्ध चव निर्माण झाली; त्यातून पाणी आणि त्याची चव ओळखणारी जीभ निर्माण झाली.

कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते

कसट, गोड, कडू, तिखट, आंबट — या वेगवेगळ्या द्रव्यांच्या बदलामुळे एकच चव अनेक प्रकारांनी विभागली जाते.

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वं अम्भसो वृत्तयस्त्विमाः

ओलावा देणे, घट्ट करणे, तृप्ती देणे, प्राण वाचवणे, पोषण करणे, आनंद देणे, उष्णता शांत करणे आणि भरपूरपणा — या सगळ्या पाण्याच्या क्रिया आहेत.

रसमात्राद् विकुर्वाणात् अम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रं अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः

शुद्ध चव पाण्यामुळे आणि दैवी प्रेरणेने बदलून, त्यातून शुद्ध वास निर्माण झाला; त्यातून पृथ्वी आणि वास ओळखणारे नाक निर्माण झाले.

करम्भपूतिसौरभ्य शान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते

द्रव्यांच्या वेगवेगळ्या संयोगामुळे एकच वास मातीचा, कुजलेला, सुगंधी, सौम्य, तीव्र, आंबट अशा अनेक प्रकारांनी विभागला जातो.

भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्‍भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम्

कल्पना साकारण्यासाठी आधार, ब्रह्माचे निवासस्थान, धरून ठेवणे, खरी ओळख, आणि सर्व सत्त्वांच्या गुणांचा उदय — हे पृथ्वीचे गुण आहेत.

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः

ज्याचा विषय आकाशाचा विशेष गुण आहे, त्याला ऐकणे म्हणतात; आणि ज्याचा विषय वायूचा विशेष गुण आहे, त्याला स्पर्श म्हणतात.

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते

ज्याचा विषय अग्नीचा विशेष गुण आहे, त्याला पाहणे म्हणतात; ज्याचा विषय पाण्याचा विशेष गुण आहे, त्याला चव घेणे म्हणतात; आणि ज्याचा विषय पृथ्वीचा विशेष गुण आहे, त्याला वास घेणे म्हणतात.