श्रीमद्भागवतपुराणम्

मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वाः तयाऽऽपणबहूदनौ । विषयौ याति पुरराड् रसज्ञविपणान्वितः

मुख्य नावाचा दरवाजा समोर होता, त्याजवळ अनेक दुकाने आणि खाण्याच्या होड्या होत्या. त्या दरवाज्यांतून नगराचा राजा, चवीची जाण असलेल्या व्यापाऱ्यांसह, त्या प्रदेशात प्रवेश करतो.

पितृहूर्नृप पुर्या द्वाः दक्षिणेन पुरञ्जनः । राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

राजा, दक्षिणेकडील पितृहू नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन दक्षिण पंचाळ प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत ज्ञान घेणारे लोक असतात.

देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः । राष्ट्रं उत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

उत्तर दिशेला देवहू नावाचा दरवाजा आहे. त्या दरवाज्यांतून पुरंजन उत्तर पंचाळ प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत ज्ञान घेणारे लोक असतात.

आसुरी नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः

पश्चिमेकडील आसुरी नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन ग्रामक नावाच्या प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत गर्व असतो.

निर्‌ऋतिर्नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः

पश्चिमेकडील निरृति नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन वैशस नावाच्या प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत लोभ असतो.

अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक् पेशस्कृतावुभौ । अक्षण्वतामधिपतिः ताभ्यां याति करोति च

अंध आणि अवमीषा नावाचे दोन दरवाजे शांत आणि कुशल आहेत. त्यांचा स्वामी, ज्याला दृष्टी आहे, त्या दरवाज्यांतून जातो आणि कृती करतो.

स यर्ह्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्‍भवम्

तो जेव्हा अंतःपुरात जातो, विषूची सोबत असते, तेव्हा त्याला पत्नी आणि मुलांकडून निर्माण होणारा मोह, आनंद किंवा हर्ष अनुभवायला मिळतो.

एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः । महिषी यद् यद् ईहेत तत्तद् एवान्ववर्तत

अशा प्रकारे, कृतींमध्ये गुंतलेला, इच्छेने चालणारा, फसवलेला आणि अज्ञानी, तो आपल्या राणीला जे हवे तेच करतो.

क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वलः । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति

कधी ती दारू पिते तेव्हा तोही मत्त होऊन पितो; कधी ती जेवते तेव्हा तोही जेवतो; आणि ती जेव्हा काही खात असते तेव्हा तो तिच्यासोबत खातो.

क्वचिद्‍गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद् हसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति

कधी ती गाते तेव्हा तोही गातो; ती रडते तेव्हा तोही रडतो; कधी ती हसते तेव्हा तोही हसतो; ती बोलते तेव्हा तोही तिच्या मागे बोलतो.

क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायां अन्वास्ते क्वचिदासतीम्

कधी ती धावते तेव्हा तोही धावतो; ती उभी राहते तेव्हा तोही उभा राहतो; ती झोपते तेव्हा तो तिच्या शेजारी झोपतो; आणि कधी कधी तो तिच्यासोबत बसतो.

क्वचित् श्रृणोति श्रृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचित् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्

कधी ती ऐकते तेव्हा तोही ऐकतो; ती पाहते तेव्हा तोही पाहतो; कधी ती वास घेते तेव्हा तोही वास घेतो; ती स्पर्श करते तेव्हा तोही स्पर्श करतो.

क्वचिच्च शोचतीं जायां अनु शोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते

कधी त्याची पत्नी दुःखी असते तेव्हा तोही तिच्यासोबत दुःखी होतो; ती आनंदी असते तेव्हा तोही तिच्या आनंदात सहभागी होतो.

विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चितः । नेच्छन् अनुकरोत्यज्ञः क्लैब्यात् क्रीडामृगो यथा

पत्नी आणि तिच्या सर्व स्वभावांनी फसवला गेलेला, तो जरी नको असले तरी, अज्ञानामुळे आणि दुर्बलतेमुळे तिचे अनुकरण करतो, जणू खेळण्यासारखा असतो.

श्रीकृष्णस्य अलौकिकं प्रभावं दृष्ट्वा चकितान् गोपान प्रति नन्दस्य गर्गोक्तिकथनम् श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एवंविधानि कर्माणि गोपाः कृष्णस्य वीक्ष्य ते । अतद्वीर्यविदः प्रोचुः समभ्येत्य सुविस्मिताः

शुक म्हणाला: श्रीकृष्णाची अशी अद्भुत कृत्ये पाहून, त्याची खरी शक्ती माहित नसलेल्या गवळ्यांनी आश्चर्यचकित होऊन नंदाजवळ आले आणि गर्गमुनींच्या शब्दांची आठवण करून दिली.

बालकस्य यदेतानि कर्माणि अति अद्‍भुतानि वै । कथमर्हत्यसौ जन्म ग्राम्येष्वात्मजुगुप्सितम्

ते म्हणाले: या मुलाची कृत्ये खरंच अतिशय अद्भुत आहेत; अशा मुलाचा जन्म गावकऱ्यांत कसा झाला, ज्यांच्या मुलांना सामान्यतः तुच्छ मानले जाते?

यः सप्तहायनो बालः करेणैकेन लीलया । कथं बिभ्रद् गिरिवरं पुष्करं गजराडिव

हा सात दिवसांचा लहान मुलगा, एका हाताने सहजपणे एवढा मोठा डोंगर कसा धरू शकतो? जसा हत्तींचा राजा कमळ उचलतो, तसा.

तोकेनामीलिताक्षेण पूतनाया महौजसः । पीतः स्तनः सह प्राणैः कालेनेव वयस्तनोः

बालपणी डोळे अर्धवट मिटलेले असताना, या बलाढ्य पूतनेचा दूध पिताना तिचा प्राणही घेतला, जसा काळ सगळ्यांचे आयुष्य संपवतो.

हिन्वतोऽधः शयानस्य मास्यस्य चरणावुदक् । अनोऽपतद् विपर्यस्तं रुदतः प्रपदाहतम्

खाली झोपलेला असताना, रडता रडता त्याच्या पायाने गाडा लाथ मारली आणि चाक उलटून खाली पडले.

एकहायन आसीनो ह्रियमाणो विहायसा । दैत्येन यस्तृणावर्त महन् कण्ठग्रहातुरम्

एक वर्षाचा असताना, त्रुणावर्त नावाच्या दैत्याने त्याला गळा पकडून आकाशात उचलले, पण त्याने तो मोठा त्रास सहज पार केला.

क्वचिद् हैयङ्‌गवस्तैन्ये मात्रा बद्ध उलूखले । गच्छन् अर्जुनयोर्मध्ये बाहुभ्यां तावपातयत्

कधी तरी लोणी चोरल्यामुळे आईने त्याला उखळाला बांधले होते. तेव्हा तो चालत चालत दोन अर्जुन वृक्षांच्या मध्ये गेला आणि दोन्ही झाडे हाताने पाडली.

वने सञ्चारयन् वत्सान् सरामो बालकैर्वृतः । हन्तुकामं बकं दोर्भ्यां मुखतोऽरिमपाटयत्

रानात वासरांना राखत असताना, इतर मुलांसोबत असताना, बकासुर त्याला मारायला आला, पण त्याने दोन्ही हातांनी बकासुराचे तोंड फाडले.

वत्सेषु वत्सरूपेण प्रविशन्तं जिघांसया । हत्वा न्यपातयत्तेन कपित्थानि च लीलया

एकदा वासरांच्या रूपात आलेल्या दैत्याने त्याला मारण्यासाठी वासरांत प्रवेश केला, पण त्याने त्याला मारले आणि खेळता खेळता कपित्थ फळेही खाली पाडली.

हत्वा रासभदैतेयं तद्‍बन्धूंश्च बलान्वितः । चक्रे तालवनं क्षेमं परिपक्व फलान्वितम्

त्याने गाढवाच्या रूपातील दैत्य आणि त्याचे बलाढ्य साथीदार मारले आणि तालवन सुरक्षित केले, जेथे भरपूर पिकलेली फळे होती.

प्रलम्बं घातयित्वोग्रं बलेन बलशालिना । अमोचयद् व्रजपशून् गोपांश्चारण्यवह्नितः

त्याच्या सामर्थ्याने त्याने उग्र प्रलंबासुराचा वध केला आणि अरण्यातील आगीतून गायी आणि गवळ्यांना वाचवले.

आशीविषतमाहीन्द्रं दमित्वा विमदं ह्रदात् । प्रसह्योद्वास्य यमुनां चक्रेऽसौ निर्विषोदकाम्

त्याने मोठ्या सर्पराजाला त्याचा गर्व मोडून तलावातून हाकलून दिले आणि त्यामुळे यमुनेचे पाणी विषरहित केले.

दुस्त्यजश्चानुरागोऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसाम् । नन्द ते तनयेऽस्मासु तस्याप्यौत्पत्तिकः कथम्

व्रजातील सर्व लोकांना त्याच्यावर असलेले प्रेम काही केल्या सुटत नाही. नंदा, तुझ्या मुलावर आमच्यात असे नैसर्गिक प्रेम कसे निर्माण झाले?

क्व सप्तहायनो बालः क्व महाद्रिविधारणम् । ततो नो जायते शङ्‌का व्रजनाथ तवात्मजे

सात दिवसांचा लहान मुलगा आणि एवढा मोठा डोंगर धरायची गोष्ट, हे कसे शक्य आहे? म्हणूनच, व्रजनाथा, तुझ्या मुलाबद्दल आम्हाला शंका वाटते.

श्रीनन्द उवाच - श्रूयतां मे वचो गोपा व्येतु शङ्‌का च वोऽर्भके । एनं कुमारमुद्दिश्य गर्गो मे यदुवाच ह

श्रीनंद म्हणाले: गवळ्यांनो, माझे बोलणे ऐका आणि या मुलाबद्दलची तुमची शंका दूर होऊ द्या. या मुलाबद्दल यदुवंशीय गर्ग ऋषींनी मला सांगितले आहे.