श्रीमद्भागवतपुराणम्

मद्‍भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्‍भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निः मृत्युश्चरति मद्‍भयात्

माझ्या भीतीने वारा वाहतो, सूर्य प्रकाशतो, इंद्र पाऊस पाडतो, अग्नी जळतो आणि मृत्यू फिरतो.

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः । क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्ति अकुतोभयम्

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त योगी भक्तियोगाने माझ्या पायाशी, जे कुठल्याही भीतीपासून मुक्त आहेत, आपल्या कल्याणासाठी येतात.

एतावान् एव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः । तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम्

या जगात मनुष्याच्या सर्वोच्च कल्याणासाठी एकच उपाय आहे — तीव्र भक्तीने मन माझ्यावर स्थिर ठेवणे.

सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस्तस्यास्तु द्वे अधः । पृथग् विषयगत्यर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः

सात द्वारे वर, दोन पुढे आणि दोन खाली आहेत; प्रत्येक द्वार इंद्रियांच्या गतीसाठी असून, त्यात एक स्वामी वास करतो, राजन.

पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा । पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये

त्यातील पाच द्वारे पूर्वेला, एक दक्षिणेला आणि एक उत्तरेला आहेत; दोन द्वारे पश्चिमेला आहेत. त्यांची नावे मी आता सांगतो, राजन.

खद्योताऽऽविर्मुखी च प्राग् द्वारावेकत्र निर्मिते । विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सखः

पूर्वेकडील दोन दरवाजे एकत्र बांधले होते, जणू काजवे चमकत आहेत असे वाटावे. त्या दरवाज्यांतून द्युमत्सखा जातो आणि त्या प्रदेशाला तेजाने उजळवतो.

नलिनी नालिनी च प्राग् द्वारौ एकत्र निर्मिते । अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम्

पूर्वेकडील दोन दरवाज्यांना नलिनी आणि नालिनी अशी नावे होती. त्या दरवाज्यांतून अवधूतसखा सुगंधित प्रदेशात प्रवेश करतो.

मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वाः तयाऽऽपणबहूदनौ । विषयौ याति पुरराड् रसज्ञविपणान्वितः

मुख्य नावाचा दरवाजा समोर होता, त्याजवळ अनेक दुकाने आणि खाण्याच्या होड्या होत्या. त्या दरवाज्यांतून नगराचा राजा, चवीची जाण असलेल्या व्यापाऱ्यांसह, त्या प्रदेशात प्रवेश करतो.

पितृहूर्नृप पुर्या द्वाः दक्षिणेन पुरञ्जनः । राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

राजा, दक्षिणेकडील पितृहू नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन दक्षिण पंचाळ प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत ज्ञान घेणारे लोक असतात.

देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः । राष्ट्रं उत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

उत्तर दिशेला देवहू नावाचा दरवाजा आहे. त्या दरवाज्यांतून पुरंजन उत्तर पंचाळ प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत ज्ञान घेणारे लोक असतात.

आसुरी नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः

पश्चिमेकडील आसुरी नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन ग्रामक नावाच्या प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत गर्व असतो.

निर्‌ऋतिर्नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः

पश्चिमेकडील निरृति नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन वैशस नावाच्या प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत लोभ असतो.

अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक् पेशस्कृतावुभौ । अक्षण्वतामधिपतिः ताभ्यां याति करोति च

अंध आणि अवमीषा नावाचे दोन दरवाजे शांत आणि कुशल आहेत. त्यांचा स्वामी, ज्याला दृष्टी आहे, त्या दरवाज्यांतून जातो आणि कृती करतो.

स यर्ह्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्‍भवम्

तो जेव्हा अंतःपुरात जातो, विषूची सोबत असते, तेव्हा त्याला पत्नी आणि मुलांकडून निर्माण होणारा मोह, आनंद किंवा हर्ष अनुभवायला मिळतो.

एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः । महिषी यद् यद् ईहेत तत्तद् एवान्ववर्तत

अशा प्रकारे, कृतींमध्ये गुंतलेला, इच्छेने चालणारा, फसवलेला आणि अज्ञानी, तो आपल्या राणीला जे हवे तेच करतो.

क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वलः । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति

कधी ती दारू पिते तेव्हा तोही मत्त होऊन पितो; कधी ती जेवते तेव्हा तोही जेवतो; आणि ती जेव्हा काही खात असते तेव्हा तो तिच्यासोबत खातो.

क्वचिद्‍गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद् हसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति

कधी ती गाते तेव्हा तोही गातो; ती रडते तेव्हा तोही रडतो; कधी ती हसते तेव्हा तोही हसतो; ती बोलते तेव्हा तोही तिच्या मागे बोलतो.

क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायां अन्वास्ते क्वचिदासतीम्

कधी ती धावते तेव्हा तोही धावतो; ती उभी राहते तेव्हा तोही उभा राहतो; ती झोपते तेव्हा तो तिच्या शेजारी झोपतो; आणि कधी कधी तो तिच्यासोबत बसतो.

क्वचित् श्रृणोति श्रृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचित् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्

कधी ती ऐकते तेव्हा तोही ऐकतो; ती पाहते तेव्हा तोही पाहतो; कधी ती वास घेते तेव्हा तोही वास घेतो; ती स्पर्श करते तेव्हा तोही स्पर्श करतो.

क्वचिच्च शोचतीं जायां अनु शोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते

कधी त्याची पत्नी दुःखी असते तेव्हा तोही तिच्यासोबत दुःखी होतो; ती आनंदी असते तेव्हा तोही तिच्या आनंदात सहभागी होतो.

विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चितः । नेच्छन् अनुकरोत्यज्ञः क्लैब्यात् क्रीडामृगो यथा

पत्नी आणि तिच्या सर्व स्वभावांनी फसवला गेलेला, तो जरी नको असले तरी, अज्ञानामुळे आणि दुर्बलतेमुळे तिचे अनुकरण करतो, जणू खेळण्यासारखा असतो.

श्रीकृष्णस्य अलौकिकं प्रभावं दृष्ट्वा चकितान् गोपान प्रति नन्दस्य गर्गोक्तिकथनम् श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एवंविधानि कर्माणि गोपाः कृष्णस्य वीक्ष्य ते । अतद्वीर्यविदः प्रोचुः समभ्येत्य सुविस्मिताः

शुक म्हणाला: श्रीकृष्णाची अशी अद्भुत कृत्ये पाहून, त्याची खरी शक्ती माहित नसलेल्या गवळ्यांनी आश्चर्यचकित होऊन नंदाजवळ आले आणि गर्गमुनींच्या शब्दांची आठवण करून दिली.

बालकस्य यदेतानि कर्माणि अति अद्‍भुतानि वै । कथमर्हत्यसौ जन्म ग्राम्येष्वात्मजुगुप्सितम्

ते म्हणाले: या मुलाची कृत्ये खरंच अतिशय अद्भुत आहेत; अशा मुलाचा जन्म गावकऱ्यांत कसा झाला, ज्यांच्या मुलांना सामान्यतः तुच्छ मानले जाते?

यः सप्तहायनो बालः करेणैकेन लीलया । कथं बिभ्रद् गिरिवरं पुष्करं गजराडिव

हा सात दिवसांचा लहान मुलगा, एका हाताने सहजपणे एवढा मोठा डोंगर कसा धरू शकतो? जसा हत्तींचा राजा कमळ उचलतो, तसा.

तोकेनामीलिताक्षेण पूतनाया महौजसः । पीतः स्तनः सह प्राणैः कालेनेव वयस्तनोः

बालपणी डोळे अर्धवट मिटलेले असताना, या बलाढ्य पूतनेचा दूध पिताना तिचा प्राणही घेतला, जसा काळ सगळ्यांचे आयुष्य संपवतो.

हिन्वतोऽधः शयानस्य मास्यस्य चरणावुदक् । अनोऽपतद् विपर्यस्तं रुदतः प्रपदाहतम्

खाली झोपलेला असताना, रडता रडता त्याच्या पायाने गाडा लाथ मारली आणि चाक उलटून खाली पडले.

एकहायन आसीनो ह्रियमाणो विहायसा । दैत्येन यस्तृणावर्त महन् कण्ठग्रहातुरम्

एक वर्षाचा असताना, त्रुणावर्त नावाच्या दैत्याने त्याला गळा पकडून आकाशात उचलले, पण त्याने तो मोठा त्रास सहज पार केला.

क्वचिद् हैयङ्‌गवस्तैन्ये मात्रा बद्ध उलूखले । गच्छन् अर्जुनयोर्मध्ये बाहुभ्यां तावपातयत्

कधी तरी लोणी चोरल्यामुळे आईने त्याला उखळाला बांधले होते. तेव्हा तो चालत चालत दोन अर्जुन वृक्षांच्या मध्ये गेला आणि दोन्ही झाडे हाताने पाडली.

वने सञ्चारयन् वत्सान् सरामो बालकैर्वृतः । हन्तुकामं बकं दोर्भ्यां मुखतोऽरिमपाटयत्

रानात वासरांना राखत असताना, इतर मुलांसोबत असताना, बकासुर त्याला मारायला आला, पण त्याने दोन्ही हातांनी बकासुराचे तोंड फाडले.