श्रीमद्भागवतपुराणम्

( मिश्र ) ततोऽनुरक्तैः पशुपैः परिश्रितो राजन् स्वगोष्ठं सबलोऽव्रजद्धरिः । तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिका गायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृशः

मग, राजन, प्रेमळ गोपाळांच्या गराड्यात हरि आणि बलराम आपल्या गोष्टीकडे परतले; गोपिका कृष्णाने केलेल्या अद्भुत लीला आनंदाने गात, हृदयभरून त्याच्या मागे गेल्या.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे पञ्चविंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील पूर्वार्धातील पंचविसावे अध्याय येथे संपला.

गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः। निःसङ्गो मां भजेद्विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रियः

जे ज्ञानी आहेत त्यांनी गुणांशी असलेली आसक्ती सोडून मला भक्तीने वंदन करावे; जो विद्वान, निःस्पृह, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा आणि सतत जागरूक आहे, त्यानेही मला भक्तीने स्मरण करावे.

रजस्तमश्चाभिजयेत्सत्त्वसंसेवया मुनिः। सत्त्वं चाभिजयेद्युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः। सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम्

मुनिने सत्त्वगुणाचा आसरा घेऊन रज आणि तम या दोषांवर विजय मिळवावा; आणि जो मनाने शांत, निःस्पृह आहे, तो सत्त्वगुणालाही जिंकतो; अशा प्रकारे गुणांपासून मुक्त झालेला जीव आपले स्वतंत्र अस्तित्व सोडून माझ्यात विलीन होतो.

जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः। मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत्

जो जीव इतर जीवांपासून आणि गुणांनी उत्पन्न होणाऱ्या इच्छांपासून मुक्त होतो, तो माझ्या ब्रह्मस्वरूपात पूर्ण होतो; मग तो ना बाहेर जातो, ना आत येतो.

अथो विभूतिं मम मायाविनस्तां ऐश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके

माझ्या मायाशक्तीच्या आठ प्रकारच्या ऐश्वर्यांना जाणणारे, भाग्यश्रीचीही इच्छा करत नाहीत; अशा भक्तांना या जगात माझे सर्वोच्च स्थान प्राप्त होते.

न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः । येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम्

जे माझ्या भक्तीत शांतचित्ताने रमले आहेत, त्यांना कधीच नाश होत नाही; काळाचा शस्त्र त्यांना छेदू शकत नाही. मी ज्यांना आत्म्यासारखा, मुलासारखा, मित्र, गुरु, हितचिंतक आणि प्रिय देव मानतो.

इमं लोकं तथैव अमुं आत्मानं उभयायिनम् । आत्मानं अनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः

हा जग, परलोक, दोन्हीकडे जाणारा आत्मा आणि इथे आपले म्हणून जे काही मानले जाते — धन, जनावरे, घरे —

विसृज्य सर्वान् अन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्ति अनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये

सर्वांना सोडून, फक्त माझ्या सर्वव्यापी स्वरूपाची एकनिष्ठ भक्ती करणाऱ्यांना मी मृत्यूच्या पार नेतो.

नान्यत्र मद्‍भगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते

माझ्याशिवाय, सर्व जीवांचा स्वामी आणि प्रकृतीचा अधिपती असलेल्या माझ्यातच, जीवांच्या मनातील तीव्र भीती नाहीशी होते.

मद्‍भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्‍भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निः मृत्युश्चरति मद्‍भयात्

माझ्या भीतीने वारा वाहतो, सूर्य प्रकाशतो, इंद्र पाऊस पाडतो, अग्नी जळतो आणि मृत्यू फिरतो.

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः । क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्ति अकुतोभयम्

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त योगी भक्तियोगाने माझ्या पायाशी, जे कुठल्याही भीतीपासून मुक्त आहेत, आपल्या कल्याणासाठी येतात.

एतावान् एव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः । तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम्

या जगात मनुष्याच्या सर्वोच्च कल्याणासाठी एकच उपाय आहे — तीव्र भक्तीने मन माझ्यावर स्थिर ठेवणे.

सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस्तस्यास्तु द्वे अधः । पृथग् विषयगत्यर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः

सात द्वारे वर, दोन पुढे आणि दोन खाली आहेत; प्रत्येक द्वार इंद्रियांच्या गतीसाठी असून, त्यात एक स्वामी वास करतो, राजन.

पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा । पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये

त्यातील पाच द्वारे पूर्वेला, एक दक्षिणेला आणि एक उत्तरेला आहेत; दोन द्वारे पश्चिमेला आहेत. त्यांची नावे मी आता सांगतो, राजन.

खद्योताऽऽविर्मुखी च प्राग् द्वारावेकत्र निर्मिते । विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सखः

पूर्वेकडील दोन दरवाजे एकत्र बांधले होते, जणू काजवे चमकत आहेत असे वाटावे. त्या दरवाज्यांतून द्युमत्सखा जातो आणि त्या प्रदेशाला तेजाने उजळवतो.

नलिनी नालिनी च प्राग् द्वारौ एकत्र निर्मिते । अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम्

पूर्वेकडील दोन दरवाज्यांना नलिनी आणि नालिनी अशी नावे होती. त्या दरवाज्यांतून अवधूतसखा सुगंधित प्रदेशात प्रवेश करतो.

मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वाः तयाऽऽपणबहूदनौ । विषयौ याति पुरराड् रसज्ञविपणान्वितः

मुख्य नावाचा दरवाजा समोर होता, त्याजवळ अनेक दुकाने आणि खाण्याच्या होड्या होत्या. त्या दरवाज्यांतून नगराचा राजा, चवीची जाण असलेल्या व्यापाऱ्यांसह, त्या प्रदेशात प्रवेश करतो.

पितृहूर्नृप पुर्या द्वाः दक्षिणेन पुरञ्जनः । राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

राजा, दक्षिणेकडील पितृहू नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन दक्षिण पंचाळ प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत ज्ञान घेणारे लोक असतात.

देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः । राष्ट्रं उत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

उत्तर दिशेला देवहू नावाचा दरवाजा आहे. त्या दरवाज्यांतून पुरंजन उत्तर पंचाळ प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत ज्ञान घेणारे लोक असतात.

आसुरी नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः

पश्चिमेकडील आसुरी नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन ग्रामक नावाच्या प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत गर्व असतो.

निर्‌ऋतिर्नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः

पश्चिमेकडील निरृति नावाच्या दरवाज्यांतून पुरंजन वैशस नावाच्या प्रदेशात जातो, त्याच्यासोबत लोभ असतो.

अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक् पेशस्कृतावुभौ । अक्षण्वतामधिपतिः ताभ्यां याति करोति च

अंध आणि अवमीषा नावाचे दोन दरवाजे शांत आणि कुशल आहेत. त्यांचा स्वामी, ज्याला दृष्टी आहे, त्या दरवाज्यांतून जातो आणि कृती करतो.

स यर्ह्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्‍भवम्

तो जेव्हा अंतःपुरात जातो, विषूची सोबत असते, तेव्हा त्याला पत्नी आणि मुलांकडून निर्माण होणारा मोह, आनंद किंवा हर्ष अनुभवायला मिळतो.

एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः । महिषी यद् यद् ईहेत तत्तद् एवान्ववर्तत

अशा प्रकारे, कृतींमध्ये गुंतलेला, इच्छेने चालणारा, फसवलेला आणि अज्ञानी, तो आपल्या राणीला जे हवे तेच करतो.

क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वलः । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति

कधी ती दारू पिते तेव्हा तोही मत्त होऊन पितो; कधी ती जेवते तेव्हा तोही जेवतो; आणि ती जेव्हा काही खात असते तेव्हा तो तिच्यासोबत खातो.

क्वचिद्‍गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद् हसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति

कधी ती गाते तेव्हा तोही गातो; ती रडते तेव्हा तोही रडतो; कधी ती हसते तेव्हा तोही हसतो; ती बोलते तेव्हा तोही तिच्या मागे बोलतो.

क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायां अन्वास्ते क्वचिदासतीम्

कधी ती धावते तेव्हा तोही धावतो; ती उभी राहते तेव्हा तोही उभा राहतो; ती झोपते तेव्हा तो तिच्या शेजारी झोपतो; आणि कधी कधी तो तिच्यासोबत बसतो.

क्वचित् श्रृणोति श्रृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचित् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्

कधी ती ऐकते तेव्हा तोही ऐकतो; ती पाहते तेव्हा तोही पाहतो; कधी ती वास घेते तेव्हा तोही वास घेतो; ती स्पर्श करते तेव्हा तोही स्पर्श करतो.