श्रीमद्भागवतपुराणम्

अथानघाङ्‌घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयोः अन्तर्बहिःस्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्‌गमोऽनुग्रह एष नस्तव

म्हणून, पापरहित प्रभु, तुमच्या कीर्तीच्या पावित्र्यात अंतर्बाह्य स्नान करून, सर्व प्राण्यांवर दया करणाऱ्या आणि शुद्ध स्वभाव असलेल्या साधूंचा संग आम्हाला मिळो—हीच तुमची कृपा आम्हावर असो.

न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्‍भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम्

ज्याचे मन बाह्य विषयांनी भरकटत नाही, अज्ञानाच्या अंधारात जात नाही, भक्तियोगाच्या कृपेने ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे—असा ऋषी नक्कीच तुमचा मार्ग ओळखतो.

(अनुष्टुप्) यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन् अवभाति यत् । तत्त्वं ब्रह्म परं ज्योतिः आकाशमिव विस्तृतम्

ज्यात हे विश्व प्रकट होते आणि ज्यामुळे विश्व उजळते, तीच ती सत्यता—परब्रह्म, सर्वोच्च प्रकाश—आकाशासारखी व्यापक आहे.

यो माययेदं पुरुरूपयासृजद् बिभर्ति भूयः क्षपयत्यविक्रियः । यद्‍भेदबुद्धिः सदिवात्मदुःस्थया त्वमात्मतन्त्रं भगवन्प्रतीमहि

ज्यांनी आपल्या मायाशक्तीने हे अनेक रूपांचे जग निर्माण केले, पोसले आणि पुन्हा न बदलता ते नाहीसे केले; वेगळेपणाची भावना ही चंचल मनामुळेच येते—हे भगवंत, आम्ही तुम्हांला स्वयंपूर्ण मानतो.

क्रियाकलापैरिदमेव योगिनः श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेन्द्रियान्तःकरणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च ते एव कोविदाः

योगी श्रद्धेने विविध कर्मकांडांनी केवळ तुमचीच उपासना करतात, सिद्धी मिळवण्यासाठी. तुम्ही सर्व प्राणी, इंद्रिये आणि मनात ओळखता जाता; वेद आणि तंत्र जाणणारे ज्ञानीही तुम्हांलाच ओळखतात.

त्वमेक आद्यः पुरुषः सुप्तशक्तिः तया रजःसत्त्वतमो विभिद्यते । महानहं खं मरुदग्निवार्धराः सुरर्षयो भूतगणा इदं यतः

तुम्हीच आदिपुरुष आहात, ज्यांची शक्ती सुप्त आहे; त्या शक्तीनेच रज, सत्त्व, तम या गुणांची विभागणी होते. तुमच्यापासून महत्तत्त्व, आकाश, वायू, अग्नी, पाणी, पृथ्वी, देव, ऋषी आणि सर्व प्राणी उत्पन्न होतात.

सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्टः चतुर्विधं पुरमात्मांशकेन । अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्तः भुङ्‌क्ते हृषीकैर्मधु सारघं यः

तुमच्या स्वतःच्या शक्तीने या सृष्टीत प्रवेश करून, तुम्ही चार प्रकारच्या देहात आत्म्याचा अंश म्हणून वास करता. म्हणूनच ज्ञानी लोक म्हणतात, जो अंतःस्थ आहे आणि इंद्रियांच्या माधुर्याचा आस्वाद घेतो, तोच पुरुष आहे.

स एष लोकानतिचण्डवेगो विकर्षसि त्वं खलु कालयानः । भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो घनावलीर्वायुरिवाविषह्यः

तुम्हीच काळरूपी रथावर आरूढ होऊन, सर्व लोकांना प्रचंड वेगाने ओढता; पंचमहाभूतांचे स्वरूप जरी अनुमानाने समजते, तरी ते मेघांच्या राशीसारखे आहेत आणि तुम्ही वाऱ्यासारखे—अपरिहार्य.

प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः

लोक कर्माच्या विचारात गुंतून, विषयांच्या लोभाने वेडे झालेले असताना, तुम्ही मात्र सदैव जागरूक राहता आणि अचानक, सापाने उंदराला गिळावं तसं, त्यांना पकडता—हे मृत्युदेवता.

कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानव्ययमानकेतनः । विशङ्‌कयास्मद्‍गुरुरर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश

शहाणा मनुष्य तुमच्या कमळपदांचा त्याग कसा करील? कारण तिथेच मान आणि नम्रतेचे निवासस्थान आहे. भीतीपोटी, चौदा मनू—आमचे गुरु—तुमची पूजा करतात, अन्यथा आपली स्थिती गमावू नये म्हणून.

(अनुष्टुप्) अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् । विश्वं रुद्रभयध्वस्तं अकुतश्चिद्‍भया गतिः

म्हणून, हे ब्रह्मन्, परात्मा, ज्ञानी लोकांचा तुम्हीच आधार आहात; जेव्हा रुद्राच्या भीतीने विश्व थरथरते, तेव्हा तुम्हीच सर्व भयांपासून मुक्त अशी शरण आहात.

इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दनाः । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवति अर्पिताशयाः

राजकुमारांनो, हे शुद्ध मनाने जपा, आपापली कर्तव्ये पार पाडा आणि सर्व भावना भगवंताला अर्पण करा—मग तुमचं कल्याण होईल.

तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । पूजयध्वं गृणन्तश्च ध्यायन्तश्चासकृद्धरिम्

तोच आत्मा, जो प्रत्येकाच्या अंतर्याम्यात आणि सर्व प्राण्यांत वास करतो, त्याची पूजा करा, त्याची सतत स्तुती करा आणि ध्यानधारणा करा.

योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिव्रताः । समाहितधियः सर्व एतदभ्यसतादृताः

योगाचे शिक्षण घेऊन, ऋषींच्या व्रतांचे पालन करत, एकाग्र मनाने, तुम्ही सर्वांनी ही साधना श्रद्धेने करा.

इदमाह पुरास्माकं भगवान्विश्वसृक्पतिः । भृग्वादीनां आत्मजानां सिसृक्षुः संसिसृक्षताम्

पूर्वी, सृष्टीचे अधिपती असलेल्या भगवानांनी, भृगु व इतरांच्या पुत्रांची निर्मिती करावी म्हणून, तसेच निर्माण करण्याची इच्छा असणाऱ्यांना हे सांगितले होते.

ते वयं नोदिताः सर्वे प्रजासर्गे प्रजेश्वराः । अनेन ध्वस्ततमसः सिसृक्ष्मो विविधाः प्रजाः

आम्ही सर्व प्रजापती, प्रजांची निर्मिती करताना प्रेरित झालो नव्हतो; पण या उपदेशामुळे अज्ञानाचा अंधकार दूर झाला आणि आम्ही विविध जीवांची निर्मिती करण्याची इच्छा धरली.

अथेदं नित्यदा युक्तो जपन् अवहितः पुमान् । अचिरात् श्रेय आप्नोति वासुदेवपरायणः

जो मनुष्य नेहमी एकाग्रतेने आणि भक्तीभावाने हे जपतो, तो लवकरच वासुदेवाच्या भक्तीतून सर्वोच्च कल्याण प्राप्त करतो.

श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं निःश्रेयसं परम् । सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम्

इथे सर्वांसाठी सर्वोच्च असे ज्ञान आहे, जे खरे कल्याण देणारे आहे; या ज्ञानरूपी नौकेने मनुष्य दु:खाच्या अथांग सागरातून सहजपणे पार जातो.

य इमं श्रद्धया युक्तो मद्‍गीतं भगवत्स्तवम् । अधीयानो दुराराध्यं हरिं आराधयत्यसौ

जो श्रद्धेने, मी गायलेले हे भगवंताचे स्तोत्र म्हणतो, तो कठीणतेने साध्य होणाऱ्या हरिची पूजा करतो.

विन्दते पुरुषोऽमुष्माद् यद्यद् इच्छत्यसत्वरम् । मद्‍गीतगीतात्सुप्रीतात् श्रेयसामेकवल्लभात्

या माझ्या गाण्यातून, जे कल्याणाला प्रिय आहे, मनुष्याला जे काही हवे असेल ते तो लवकरच प्राप्त करतो.

इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः । शृणुयात् श्रावयेन्मर्त्यो मुच्यते कर्मबन्धनैः

जो मनुष्य सकाळी लवकर उठून, श्रद्धेने हात जोडून हे ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

गीतं मयेदं नरदेवनन्दनाः परस्य पुंसः परमात्मनः स्तवम् । जपन्त एकाग्रधियस्तपो महत् चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम्

नरदेवतांच्या पुत्रांनो, मी गायलेले हे परमात्म्याचे स्तोत्र आहे; तुम्ही एकाग्रतेने याचा जप करा, तपासारखे आचरण करा, आणि शेवटी तुम्हाला हवे ते फळ नक्की मिळेल.

कोपान् मुसलधारावर्षं वर्षतीन्द्रे व्रजौकसां रक्षणार्थं गोवर्धनधारणम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इन्द्रस्तदाऽऽत्मनः पूजां विज्ञाय विहतां नृप । गोपेभ्यः कृष्णनाथेभ्यो नन्दादिभ्यश्चुकोप ह

श्रीशुक म्हणाले: राजन, इंद्राला जेव्हा आपली पूजा गोपांनी व कृष्णाने थांबवली हे कळले, तेव्हा तो रागावला आणि व्रजवासीयांच्या रक्षणासाठी मुसळधार पाऊस पाडू लागला, ज्यातून गोवर्धन उचलला गेला.

गणं सांवर्तकं नाम मेघानां चान्तकारिणाम् । इन्द्रः प्रचोदयत् क्रुद्धो वाक्यं चाहेशमान्युत

इंद्राने, प्रलयकारी असे सांवर्तक मेघ, रागाने प्रेरित केले आणि आदेशाने त्यांना बोलावले.

अहो श्रीमदमाहात्म्यं गोपानां काननौकसाम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य ये चक्रुर्देवहेलनम्

वा! या व्रजातील गोपांची श्रीमंती आणि मोठेपणा पाहा, ज्यांनी कृष्णावर विश्वास ठेवून देवांची अवहेलना केली.

यथादृढैः कर्ममयैः क्रतुभिर्नामनौनिभैः । विद्यां आन्वीक्षिकीं हित्वा तितीर्षन्ति भवार्णवम्

जसे काही लोक, खऱ्या ज्ञानाचा मार्ग सोडून, केवळ कर्मकांड व यज्ञ यांच्या नावावर संसारसागर पार करायचा प्रयत्न करतात,

वाचालं बालिशं स्तब्धं अज्ञं पण्डितमानिनम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम्

गोपांनी, कृष्णावर—जो बोलघेवडा, बालिश, गर्विष्ठ आणि अज्ञानी असून स्वतःला शहाणा समजतो—विश्वास ठेवून माझा अपमान केला.

एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् । धुनुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्‌क्षयम्

हे श्रीमंतीमुळे गर्विष्ठ झालेले, कृष्णामुळे अधिकच फुगले आहेत; त्यांचा हा श्रीमंतीचा गर्व मोडा आणि त्यांच्या जनावरांना नष्ट करा.

अहं चैरावतं नागं आरुह्यानुव्रजे व्रजम् । मरुद्‍गणैर्महावेगैः नन्दगोष्ठजिघांसया

मी आता ऐरावत हत्तीवर बसून, मोठ्या वेगाने वाऱ्यांसह व्रजात जाईन आणि नंदाच्या गोठ्याचा नाश करीन.