श्रीमद्भागवतपुराणम्

मैत्रेय उवाच - एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह

मैत्रेय म्हणाले – कपिलमुनींनी असे सांगितल्यावर, प्रजापती आनंदित होऊन त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि मग तो वनात गेला.

व्रतं स आस्थितो मौनं आत्मैकशरणो मुनिः । निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीं अनग्निरनिकेतनः

त्याने मौनव्रत घेतले, फक्त आत्म्यावर आधार ठेवला, कुठल्याही गोष्टीत आसक्त न होता, अग्निहीन आणि घराशिवाय, तो पृथ्वीवर भटकू लागला.

मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत् सदसतः परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते

त्याने आपले मन ब्रह्मात एकाग्र केले, जे सगळी गुणे दिसतात पण स्वतः गुणरहित आहे, जे प्रकट आणि अप्रकट यापलीकडे आहे, आणि एकनिष्ठ भक्तीने अनुभवले जाते.

निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः

तो अहंकाररहित, ममतेपासून मुक्त, द्वंद्वाच्या पलीकडे, सर्वांना समान दृष्टीने पाहणारा, अंतःकरणाने शांत आणि स्थिर, लाटांशिवाय शांत समुद्रासारखा झाला.

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः

वासुदेव, सर्वज्ञ भगवान, अंतःकरणातील आत्मा, यांच्यावर परम भक्तीने त्याने स्वतःला ओळखले आणि सर्व बंधनांतून मुक्त झाला.

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तं अवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि

त्याने सर्व जीवांत भगवंताचे अस्तित्व पाहिले आणि स्वतःच्या हृदयातील भगवंतात सर्व जीवांचा अनुभव केला.

इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्‍भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः

इच्छा-द्वेष नसलेला, सर्वत्र समदृष्टि असलेला, भगवंताची भक्ती असलेला, त्याने भगवत्प्राप्तीची अवस्था मिळवली.

स्फुरत्किरीटवलय हारनूपुरमेखलम् । शङ्‌खचक्रगदापद्म मालामण्युत्तमर्द्धिमत्

त्याच्या अंगावर तेजस्वी मुकुट, कडे, हार, पैंजण, कमरपट्टा होते; शंख, चक्र, गदा, कमळ, माळा आणि उत्तम रत्नांनी तो शोभत होता.

सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत् सौभग ग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्त निकषाश्मोरसोल्लसत्

त्याच्या सिंहासारख्या खांद्यावर, सुंदर गळ्यात कौस्तुभ मणी झळकत होता; त्याच्या काया अपराजित लक्ष्मीने उजळून निघाली होती, जणू निष्कलंक पारखणीसारखी चमकत होती.

पूररेचकसंविग्न वलिवल्गुदलोदरम् । प्रतिसङ्‌क्रामयद् विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया

त्याच्या पोटावर श्वासोच्छ्वासामुळे हलणाऱ्या तीन रेषा होत्या, जणू विश्व त्याच्या खोल नाभीच्या गतीने आत-बाहेर जात आहे.

श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णु दुकूलस्वर्णमेखलम् । समचार्वङ्‌घ्रिजङ्‌घोरु निम्नजानुसुदर्शनम्

त्याच्या काळ्या कंबरेवर सोनेरी कमरपट्ट्यासह तेजस्वी पिवळे वस्त्र होते; त्याच्या पाय, गुडघे आणि जांघी सुंदर आणि सममितीने घडलेल्या होत्या.

पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता । प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम्

त्याचे पाय शरद ऋतूतील कमळाच्या पाकळ्यांसारखे तेजस्वी होते, त्यांचे नख प्रकाश देत होते आणि अंतःकरणातील अंधकार दूर करत होते; हे गुरु, अज्ञानाच्या अंधारातून मार्ग दाखवणारे तुझे पावूल आम्हाला दाखव.

(अनुष्टुप्) एतद् रूपमनुध्येयं आत्मशुद्धिमभीप्सताम् । यद्‍भक्तियोगोऽभयदः स्वधर्ममनुतिष्ठताम्

स्वतःच्या शुद्धीची इच्छा असणाऱ्यांनी या रूपाचे ध्यान करावे; या भक्तियोगामुळे, आपले कर्तव्य पार पाडणाऱ्यांना निर्भयता मिळते.

भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभः सर्वदेहिनाम् । स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्‍गतिः

आपण भक्तीनेच प्राप्त होता, सर्व देहधारकांसाठी आपण दुर्लभ आहात. एकनिष्ठ भक्तीने मिळणाऱ्या आत्मज्ञानाच्या स्थितीपुढे, अगदी स्वराज्यही तुच्छच वाटते.

तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत् पादमूलं विना बहिः

जो भगवंत सत्पुरुषांनाही सहज मिळत नाही, त्यांची एकनिष्ठ भक्तीने पूजा केल्यावर, त्यांच्या चरणाशिवाय दुसरे काहीच कोणाला हवेसे वाटेल?

यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । विश्वं विध्वंसयन् वीर्य शौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा

जिथे मृत्यूच्याही भीतीने कोणी व्याकुळ होत नाही, तिथे मृत्यू आपल्या सामर्थ्याने आणि रौद्र भुवईने विश्वाचा विनाश करत असतानाही, तो त्या लोकांजवळ येत नाही.

क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत् सङ्‌गिसङ्‌गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः

मृत्युलोकातील माणसांना भगवंताच्या भक्तांचा अर्धा क्षण जरी लाभला, तरी त्याच्या तोलात स्वर्ग किंवा मोक्षही येऊ शकत नाही; मग इतर वरांची काय कथा!

अथानघाङ्‌घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयोः अन्तर्बहिःस्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्‌गमोऽनुग्रह एष नस्तव

म्हणून, पापरहित प्रभु, तुमच्या कीर्तीच्या पावित्र्यात अंतर्बाह्य स्नान करून, सर्व प्राण्यांवर दया करणाऱ्या आणि शुद्ध स्वभाव असलेल्या साधूंचा संग आम्हाला मिळो—हीच तुमची कृपा आम्हावर असो.

न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्‍भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम्

ज्याचे मन बाह्य विषयांनी भरकटत नाही, अज्ञानाच्या अंधारात जात नाही, भक्तियोगाच्या कृपेने ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे—असा ऋषी नक्कीच तुमचा मार्ग ओळखतो.

(अनुष्टुप्) यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन् अवभाति यत् । तत्त्वं ब्रह्म परं ज्योतिः आकाशमिव विस्तृतम्

ज्यात हे विश्व प्रकट होते आणि ज्यामुळे विश्व उजळते, तीच ती सत्यता—परब्रह्म, सर्वोच्च प्रकाश—आकाशासारखी व्यापक आहे.

यो माययेदं पुरुरूपयासृजद् बिभर्ति भूयः क्षपयत्यविक्रियः । यद्‍भेदबुद्धिः सदिवात्मदुःस्थया त्वमात्मतन्त्रं भगवन्प्रतीमहि

ज्यांनी आपल्या मायाशक्तीने हे अनेक रूपांचे जग निर्माण केले, पोसले आणि पुन्हा न बदलता ते नाहीसे केले; वेगळेपणाची भावना ही चंचल मनामुळेच येते—हे भगवंत, आम्ही तुम्हांला स्वयंपूर्ण मानतो.

क्रियाकलापैरिदमेव योगिनः श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेन्द्रियान्तःकरणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च ते एव कोविदाः

योगी श्रद्धेने विविध कर्मकांडांनी केवळ तुमचीच उपासना करतात, सिद्धी मिळवण्यासाठी. तुम्ही सर्व प्राणी, इंद्रिये आणि मनात ओळखता जाता; वेद आणि तंत्र जाणणारे ज्ञानीही तुम्हांलाच ओळखतात.

त्वमेक आद्यः पुरुषः सुप्तशक्तिः तया रजःसत्त्वतमो विभिद्यते । महानहं खं मरुदग्निवार्धराः सुरर्षयो भूतगणा इदं यतः

तुम्हीच आदिपुरुष आहात, ज्यांची शक्ती सुप्त आहे; त्या शक्तीनेच रज, सत्त्व, तम या गुणांची विभागणी होते. तुमच्यापासून महत्तत्त्व, आकाश, वायू, अग्नी, पाणी, पृथ्वी, देव, ऋषी आणि सर्व प्राणी उत्पन्न होतात.

सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्टः चतुर्विधं पुरमात्मांशकेन । अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्तः भुङ्‌क्ते हृषीकैर्मधु सारघं यः

तुमच्या स्वतःच्या शक्तीने या सृष्टीत प्रवेश करून, तुम्ही चार प्रकारच्या देहात आत्म्याचा अंश म्हणून वास करता. म्हणूनच ज्ञानी लोक म्हणतात, जो अंतःस्थ आहे आणि इंद्रियांच्या माधुर्याचा आस्वाद घेतो, तोच पुरुष आहे.

स एष लोकानतिचण्डवेगो विकर्षसि त्वं खलु कालयानः । भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो घनावलीर्वायुरिवाविषह्यः

तुम्हीच काळरूपी रथावर आरूढ होऊन, सर्व लोकांना प्रचंड वेगाने ओढता; पंचमहाभूतांचे स्वरूप जरी अनुमानाने समजते, तरी ते मेघांच्या राशीसारखे आहेत आणि तुम्ही वाऱ्यासारखे—अपरिहार्य.

प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः

लोक कर्माच्या विचारात गुंतून, विषयांच्या लोभाने वेडे झालेले असताना, तुम्ही मात्र सदैव जागरूक राहता आणि अचानक, सापाने उंदराला गिळावं तसं, त्यांना पकडता—हे मृत्युदेवता.

कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानव्ययमानकेतनः । विशङ्‌कयास्मद्‍गुरुरर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश

शहाणा मनुष्य तुमच्या कमळपदांचा त्याग कसा करील? कारण तिथेच मान आणि नम्रतेचे निवासस्थान आहे. भीतीपोटी, चौदा मनू—आमचे गुरु—तुमची पूजा करतात, अन्यथा आपली स्थिती गमावू नये म्हणून.

(अनुष्टुप्) अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् । विश्वं रुद्रभयध्वस्तं अकुतश्चिद्‍भया गतिः

म्हणून, हे ब्रह्मन्, परात्मा, ज्ञानी लोकांचा तुम्हीच आधार आहात; जेव्हा रुद्राच्या भीतीने विश्व थरथरते, तेव्हा तुम्हीच सर्व भयांपासून मुक्त अशी शरण आहात.

इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दनाः । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवति अर्पिताशयाः

राजकुमारांनो, हे शुद्ध मनाने जपा, आपापली कर्तव्ये पार पाडा आणि सर्व भावना भगवंताला अर्पण करा—मग तुमचं कल्याण होईल.