श्रीमद्भागवतपुराणम्

तथा च व्यदधुः सर्वं यथाऽऽह मधुसूदनः । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद् द्रव्येण गिरिद्विजान्

मधुसूदनाने सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी सर्व काही केले; ब्राह्मणांकडून मंगल पाठ करून, त्या सगळ्या साहित्याने पर्वत व ब्राह्मणांची पूजा केली.

उपहृत्य बलीन् सम्यग् सर्वान् आदृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम्

सर्व दान नीट दिल्यावर, गायींना आदराने जव खाऊ घातले; गोधन पुढे ठेवून त्यांनी पर्वताची प्रदक्षिणा केली.

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्‌कृताः । गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्यः सद्विजाशिषः

ते सर्व जण बैलजोडीच्या, सुशोभित गाड्यांवर बसले; गोपिका कृष्णाच्या पराक्रमाची गाणी गात होत्या आणि ब्राह्मणांचे आशीर्वाद घेत होत्या.

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गतः । शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपुः

कृष्णाने गोपाळांना विश्वास वाटावा म्हणून दुसरे रूप घेतले आणि 'मीच हा पर्वत आहे' असे सांगून, मोठ्या रूपात भरपूर नैवेद्य स्वीकारले.

तस्मै नमो व्रजजनैः सह चक्रेऽऽत्मनाऽऽत्मने । अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात्

व्रजवासीयांसह कृष्णाने त्या पर्वताला आत्म्याने आत्म्याला नमस्कार केला आणि म्हणाले, 'पहा, हा पर्वत प्रत्यक्ष रूपात आला आणि आपल्यावर कृपा केली.'

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकसः । हन्ति ह्यस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम्

हा इच्छेप्रमाणे रूपे घेतो, वनात राहतो आणि जे माणसे त्याचा तिरस्कार करतात त्यांना नष्ट करतो. म्हणून आपण त्याला, आपली आणि आपल्या गायींची रक्षा व्हावी म्हणून, नमस्कार करतो.

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिताः । यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययुः

वासुदेव यांच्या प्रेरणेने गवळ्यांनी, कृष्णासह, पर्वत, गायी, ब्राह्मण आणि यज्ञ यांचे योग्य रीतीने पूजन केले आणि मग सगळे मिळून व्रजात परतले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे चतुर्विंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील चोवीसावा अध्याय इथे संपतो.

मामात्मानं स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि

माझा, म्हणजेच सर्वांच्या हृदयात वास करणारा, स्वतः प्रकाशमान आत्मा, स्वतःच्या अंतःकरणात अनुभवशील, तू मला ओळखशील, तेव्हा तुला दुःख आणि भीती राहणार नाही.

मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति

आई, मी तुला अशी आत्मविद्या देईन जी सर्व कर्मांना शांत करते; या ज्ञानामुळे तू भीती पार करशील.

मैत्रेय उवाच - एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह

मैत्रेय म्हणाले – कपिलमुनींनी असे सांगितल्यावर, प्रजापती आनंदित होऊन त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि मग तो वनात गेला.

व्रतं स आस्थितो मौनं आत्मैकशरणो मुनिः । निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीं अनग्निरनिकेतनः

त्याने मौनव्रत घेतले, फक्त आत्म्यावर आधार ठेवला, कुठल्याही गोष्टीत आसक्त न होता, अग्निहीन आणि घराशिवाय, तो पृथ्वीवर भटकू लागला.

मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत् सदसतः परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते

त्याने आपले मन ब्रह्मात एकाग्र केले, जे सगळी गुणे दिसतात पण स्वतः गुणरहित आहे, जे प्रकट आणि अप्रकट यापलीकडे आहे, आणि एकनिष्ठ भक्तीने अनुभवले जाते.

निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः

तो अहंकाररहित, ममतेपासून मुक्त, द्वंद्वाच्या पलीकडे, सर्वांना समान दृष्टीने पाहणारा, अंतःकरणाने शांत आणि स्थिर, लाटांशिवाय शांत समुद्रासारखा झाला.

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः

वासुदेव, सर्वज्ञ भगवान, अंतःकरणातील आत्मा, यांच्यावर परम भक्तीने त्याने स्वतःला ओळखले आणि सर्व बंधनांतून मुक्त झाला.

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तं अवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि

त्याने सर्व जीवांत भगवंताचे अस्तित्व पाहिले आणि स्वतःच्या हृदयातील भगवंतात सर्व जीवांचा अनुभव केला.

इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्‍भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः

इच्छा-द्वेष नसलेला, सर्वत्र समदृष्टि असलेला, भगवंताची भक्ती असलेला, त्याने भगवत्प्राप्तीची अवस्था मिळवली.

स्फुरत्किरीटवलय हारनूपुरमेखलम् । शङ्‌खचक्रगदापद्म मालामण्युत्तमर्द्धिमत्

त्याच्या अंगावर तेजस्वी मुकुट, कडे, हार, पैंजण, कमरपट्टा होते; शंख, चक्र, गदा, कमळ, माळा आणि उत्तम रत्नांनी तो शोभत होता.

सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत् सौभग ग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्त निकषाश्मोरसोल्लसत्

त्याच्या सिंहासारख्या खांद्यावर, सुंदर गळ्यात कौस्तुभ मणी झळकत होता; त्याच्या काया अपराजित लक्ष्मीने उजळून निघाली होती, जणू निष्कलंक पारखणीसारखी चमकत होती.

पूररेचकसंविग्न वलिवल्गुदलोदरम् । प्रतिसङ्‌क्रामयद् विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया

त्याच्या पोटावर श्वासोच्छ्वासामुळे हलणाऱ्या तीन रेषा होत्या, जणू विश्व त्याच्या खोल नाभीच्या गतीने आत-बाहेर जात आहे.

श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णु दुकूलस्वर्णमेखलम् । समचार्वङ्‌घ्रिजङ्‌घोरु निम्नजानुसुदर्शनम्

त्याच्या काळ्या कंबरेवर सोनेरी कमरपट्ट्यासह तेजस्वी पिवळे वस्त्र होते; त्याच्या पाय, गुडघे आणि जांघी सुंदर आणि सममितीने घडलेल्या होत्या.

पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता । प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम्

त्याचे पाय शरद ऋतूतील कमळाच्या पाकळ्यांसारखे तेजस्वी होते, त्यांचे नख प्रकाश देत होते आणि अंतःकरणातील अंधकार दूर करत होते; हे गुरु, अज्ञानाच्या अंधारातून मार्ग दाखवणारे तुझे पावूल आम्हाला दाखव.

(अनुष्टुप्) एतद् रूपमनुध्येयं आत्मशुद्धिमभीप्सताम् । यद्‍भक्तियोगोऽभयदः स्वधर्ममनुतिष्ठताम्

स्वतःच्या शुद्धीची इच्छा असणाऱ्यांनी या रूपाचे ध्यान करावे; या भक्तियोगामुळे, आपले कर्तव्य पार पाडणाऱ्यांना निर्भयता मिळते.

भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभः सर्वदेहिनाम् । स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्‍गतिः

आपण भक्तीनेच प्राप्त होता, सर्व देहधारकांसाठी आपण दुर्लभ आहात. एकनिष्ठ भक्तीने मिळणाऱ्या आत्मज्ञानाच्या स्थितीपुढे, अगदी स्वराज्यही तुच्छच वाटते.

तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत् पादमूलं विना बहिः

जो भगवंत सत्पुरुषांनाही सहज मिळत नाही, त्यांची एकनिष्ठ भक्तीने पूजा केल्यावर, त्यांच्या चरणाशिवाय दुसरे काहीच कोणाला हवेसे वाटेल?

यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । विश्वं विध्वंसयन् वीर्य शौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा

जिथे मृत्यूच्याही भीतीने कोणी व्याकुळ होत नाही, तिथे मृत्यू आपल्या सामर्थ्याने आणि रौद्र भुवईने विश्वाचा विनाश करत असतानाही, तो त्या लोकांजवळ येत नाही.

क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत् सङ्‌गिसङ्‌गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः

मृत्युलोकातील माणसांना भगवंताच्या भक्तांचा अर्धा क्षण जरी लाभला, तरी त्याच्या तोलात स्वर्ग किंवा मोक्षही येऊ शकत नाही; मग इतर वरांची काय कथा!

अथानघाङ्‌घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयोः अन्तर्बहिःस्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्‌गमोऽनुग्रह एष नस्तव

म्हणून, पापरहित प्रभु, तुमच्या कीर्तीच्या पावित्र्यात अंतर्बाह्य स्नान करून, सर्व प्राण्यांवर दया करणाऱ्या आणि शुद्ध स्वभाव असलेल्या साधूंचा संग आम्हाला मिळो—हीच तुमची कृपा आम्हावर असो.

न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्‍भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम्

ज्याचे मन बाह्य विषयांनी भरकटत नाही, अज्ञानाच्या अंधारात जात नाही, भक्तियोगाच्या कृपेने ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे—असा ऋषी नक्कीच तुमचा मार्ग ओळखतो.