श्रीमद्भागवतपुराणम्

कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते । वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम्

शेती, व्यापार, गायींची देखभाल, सावकारी आणि वाद्य वाजवणे — अशी चार प्रकारची उपजीविका सांगितली आहे. त्यात आम्ही नेहमी गायींच्या सेवेतच असतो.

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः । रजसोत्पद्यते विश्वं अन्योन्यं विविधं जगत्

सत्त्व, रज आणि तम हेच सृष्टीची स्थिती, उत्पत्ती आणि अंत यांची कारणे आहेत. रजामुळे हे विविध जग निर्माण होते, आणि हे एकमेकांतूनच घडते.

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वतः । प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति

रजोगुणामुळे मेघ सर्वत्र पाऊस पाडतात; त्याच्यामुळेच सगळ्या सृष्टीला पोषण मिळते — मग इंद्र काय करणार?

न नः पुरोजनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् । नित्यं वनौकसस्तात वनशैलनिवासिनः तस्माद्‍गवां ब्राह्मणानां अद्रेश्चारभ्यतां मखः । य इंद्रयागसंभाराः तैरयं साध्यतां मखः

आमचे ना शहर आहेत, ना गाव, ना घर; आम्ही नेहमी जंगलात, डोंगरदऱ्यांत राहतो. म्हणून, गायी, ब्राह्मण आणि पर्वत यांच्यासाठी यज्ञ सुरू करा आणि इंद्रासाठी जो साहित्य गोळा केला आहे, तोच या यज्ञासाठी वापरा.

पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः । संयावापूपशष्कुल्यः सर्वदोहश्च गृह्यताम्

विविध प्रकारचे शिजवलेले पदार्थ, सूप, पायस वगैरे तयार करा; सांजा, पुरणपोळ्या, शक्कली आणि दूधाचे पदार्थ सगळे एकत्र करा.

हूयन्तामग्नयः सम्यग् ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः । अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणाः

ब्राह्मणांनी अग्नीमध्ये विधिपूर्वक होम करावा; त्यांना उत्तम आणि भरपूर अन्न द्यावे, तसेच गायींची दक्षिणा द्यावी.

अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डाल पतितेभ्यो यथार्हतः । यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः

इतरांना — घोड्यांचे राखणारे, चांडाळ, पतित — यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार दान द्या; गायींना जव द्या आणि पर्वतासाठीही नैवेद्य द्या.

स्वलङ्‌कृता भुक्तवन्तः स्वनुलिप्ताः सुवाससः । प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान्

सुशोभित होऊन, जेवून, अंगाला उटणे लावून, सुंदर वस्त्रे घालून, गायी, ब्राह्मण, अग्नी आणि पर्वत यांची प्रदक्षिणा करा.

एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते । अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः

हे माझे मत आहे, प्रिय, तुम्हाला आवडत असेल तर तसे करा. हा यज्ञ गायी, ब्राह्मण, पर्वत आणि मलाही प्रिय आहे.

श्रीशुक उवाच - कालात्मना भगवता शक्रदर्पं जिघांसता । प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्वगृह्णन्त तद्वचः

श्रीशुक म्हणाले — काळरूप असलेल्या भगवानाने इंद्राचा गर्व मोडण्यासाठी हे बोलले, ते ऐकून नंद व इतरांनी ते योग्य मानून स्वीकारले.

तथा च व्यदधुः सर्वं यथाऽऽह मधुसूदनः । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद् द्रव्येण गिरिद्विजान्

मधुसूदनाने सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी सर्व काही केले; ब्राह्मणांकडून मंगल पाठ करून, त्या सगळ्या साहित्याने पर्वत व ब्राह्मणांची पूजा केली.

उपहृत्य बलीन् सम्यग् सर्वान् आदृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम्

सर्व दान नीट दिल्यावर, गायींना आदराने जव खाऊ घातले; गोधन पुढे ठेवून त्यांनी पर्वताची प्रदक्षिणा केली.

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्‌कृताः । गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्यः सद्विजाशिषः

ते सर्व जण बैलजोडीच्या, सुशोभित गाड्यांवर बसले; गोपिका कृष्णाच्या पराक्रमाची गाणी गात होत्या आणि ब्राह्मणांचे आशीर्वाद घेत होत्या.

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गतः । शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपुः

कृष्णाने गोपाळांना विश्वास वाटावा म्हणून दुसरे रूप घेतले आणि 'मीच हा पर्वत आहे' असे सांगून, मोठ्या रूपात भरपूर नैवेद्य स्वीकारले.

तस्मै नमो व्रजजनैः सह चक्रेऽऽत्मनाऽऽत्मने । अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात्

व्रजवासीयांसह कृष्णाने त्या पर्वताला आत्म्याने आत्म्याला नमस्कार केला आणि म्हणाले, 'पहा, हा पर्वत प्रत्यक्ष रूपात आला आणि आपल्यावर कृपा केली.'

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकसः । हन्ति ह्यस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम्

हा इच्छेप्रमाणे रूपे घेतो, वनात राहतो आणि जे माणसे त्याचा तिरस्कार करतात त्यांना नष्ट करतो. म्हणून आपण त्याला, आपली आणि आपल्या गायींची रक्षा व्हावी म्हणून, नमस्कार करतो.

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिताः । यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययुः

वासुदेव यांच्या प्रेरणेने गवळ्यांनी, कृष्णासह, पर्वत, गायी, ब्राह्मण आणि यज्ञ यांचे योग्य रीतीने पूजन केले आणि मग सगळे मिळून व्रजात परतले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे चतुर्विंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील चोवीसावा अध्याय इथे संपतो.

मामात्मानं स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि

माझा, म्हणजेच सर्वांच्या हृदयात वास करणारा, स्वतः प्रकाशमान आत्मा, स्वतःच्या अंतःकरणात अनुभवशील, तू मला ओळखशील, तेव्हा तुला दुःख आणि भीती राहणार नाही.

मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति

आई, मी तुला अशी आत्मविद्या देईन जी सर्व कर्मांना शांत करते; या ज्ञानामुळे तू भीती पार करशील.

मैत्रेय उवाच - एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह

मैत्रेय म्हणाले – कपिलमुनींनी असे सांगितल्यावर, प्रजापती आनंदित होऊन त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि मग तो वनात गेला.

व्रतं स आस्थितो मौनं आत्मैकशरणो मुनिः । निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीं अनग्निरनिकेतनः

त्याने मौनव्रत घेतले, फक्त आत्म्यावर आधार ठेवला, कुठल्याही गोष्टीत आसक्त न होता, अग्निहीन आणि घराशिवाय, तो पृथ्वीवर भटकू लागला.

मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत् सदसतः परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते

त्याने आपले मन ब्रह्मात एकाग्र केले, जे सगळी गुणे दिसतात पण स्वतः गुणरहित आहे, जे प्रकट आणि अप्रकट यापलीकडे आहे, आणि एकनिष्ठ भक्तीने अनुभवले जाते.

निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः

तो अहंकाररहित, ममतेपासून मुक्त, द्वंद्वाच्या पलीकडे, सर्वांना समान दृष्टीने पाहणारा, अंतःकरणाने शांत आणि स्थिर, लाटांशिवाय शांत समुद्रासारखा झाला.

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः

वासुदेव, सर्वज्ञ भगवान, अंतःकरणातील आत्मा, यांच्यावर परम भक्तीने त्याने स्वतःला ओळखले आणि सर्व बंधनांतून मुक्त झाला.

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तं अवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि

त्याने सर्व जीवांत भगवंताचे अस्तित्व पाहिले आणि स्वतःच्या हृदयातील भगवंतात सर्व जीवांचा अनुभव केला.

इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्‍भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः

इच्छा-द्वेष नसलेला, सर्वत्र समदृष्टि असलेला, भगवंताची भक्ती असलेला, त्याने भगवत्प्राप्तीची अवस्था मिळवली.

स्फुरत्किरीटवलय हारनूपुरमेखलम् । शङ्‌खचक्रगदापद्म मालामण्युत्तमर्द्धिमत्

त्याच्या अंगावर तेजस्वी मुकुट, कडे, हार, पैंजण, कमरपट्टा होते; शंख, चक्र, गदा, कमळ, माळा आणि उत्तम रत्नांनी तो शोभत होता.

सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत् सौभग ग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्त निकषाश्मोरसोल्लसत्

त्याच्या सिंहासारख्या खांद्यावर, सुंदर गळ्यात कौस्तुभ मणी झळकत होता; त्याच्या काया अपराजित लक्ष्मीने उजळून निघाली होती, जणू निष्कलंक पारखणीसारखी चमकत होती.