श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलनाः । दिदृक्षवोऽप्यच्युतयोः कंसाद्‍भीता न चाचलन्

आपला अपराध आठवून, कृष्णाची अवहेलना केली असली तरी, अच्युतांचे दर्शन घेण्याची त्यांची इच्छा कंसाचा भयंकर असूनही डगमगली नाही.

ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै। ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः

ग्रह जर सुखदुःखाचे कारण असतील, तर जन्मरहित आत्म्याला त्याचा काय संबंध? ज्ञानी म्हणतात की ग्रहांचा परिणाम इतर ग्रहांवरच होतो; मग माणसाने राग कुणावर काढावा?

कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे। देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम्

कर्म जर सुखदुःखाचे कारण असेल, तर आत्म्याला त्याचा काय संबंध? कारण कर्म जड आणि चेतन या दोघांशी संबंधित असते. हे शरीर फक्त कातडी आहे, पण पुरुष हा चेतन, सुपर्ण आहे; मग राग कुणावर करावा? कारण कर्म हे मूळ नाही.

कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसौ। नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यात्क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम्

काळ जर सुखदुःखाचे कारण असेल, तर आत्म्याला त्याचा काय संबंध? कारण काळ त्याच्याच स्वरूपाचा आहे. जसं उष्णता ही अग्नीची आणि गारवा हा हिमाचा स्वतःचा नसतो, तसं द्वैत दुसऱ्याचं नसतं; मग राग कुणावर करावा?

न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य। यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यादेवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः

कोणत्याही वेळी, कुठेही, कोणत्याही प्रकारे, परात्पर आत्म्यासाठी द्वैत निर्माण होत नाही. जसं मी आहे, तसंच संसाररूपी जन्ममृत्यूचक्र आहे; म्हणून जो जागृत आहे, तो पंचमहाभूतांना घाबरत नाही.

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठामध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः। अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव

हीच परात्पर आत्म्यावरील निष्ठा, जी प्राचीन ऋषींनी आचरली, मी स्वीकारतो; मुकुंदाच्या पायांची सेवा करून मी या अथांग अंधकाराचा पार जाईन.

श्रीभगवानुवाच। निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम्। निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मादकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम्

श्रीभगवान म्हणाले: सर्वसंगपरित्याग करून, संपत्ती गमावून, श्रममुक्त होऊन, संन्यासी म्हणून पृथ्वीवर भटकताना, दुष्टांनी नाकारले तरी स्वतःच्या धर्मात अढळ राहून त्या ऋषीने ही गाथा सांगितली.

सुखदुःखप्रदो नान्यः पुरुषस्यात्मविभ्रमः। मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः

माणसाच्या सुखदुःखाचा खरा कारणीभूत दुसरा कोणी नसून, स्वतः आत्म्याच आहे; मित्र, तटस्थ आणि शत्रू हे सगळे संसारातील अज्ञानामुळेच निर्माण झालेले आहेत.

तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया। मय्यावेशितया युक्त एतावान्योगसङ्ग्रहः

म्हणून, प्रिय बालका, सर्वस्वाने मनाला माझ्यात स्थिर केलेल्या बुद्धीने आवर; हेच योगाचे सार आहे.

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः। धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते

जो कोणी या भिक्षूने गायलेली, ब्रह्मनिष्ठ अशी ही गीता एकाग्र मनाने मनाशी धरतो, ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, त्याला जीवनातील सुख-दुःखाच्या द्वंद्वांनी कधीही त्रास होत नाही.

इंद्रमखभङ्ग - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः । अपश्यत् निवसन् गोपान् इन्द्रयागकृतोद्यमान्

श्रीशुक म्हणाले — तेथेच भगवान बलरामासह वावरत होते आणि त्यांनी गवळ्यांना इंद्रयागासाठी तयारी करताना पाहिले.

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः । प्रश्रयावनतोऽपृच्छत् वृद्धान् नन्दपुरोगमान्

सर्वकाही जाणून असूनही, सर्वांचा आत्मा आणि सर्वत्र पाहणारा भगवान, नम्रपणे वडीलधाऱ्यांकडे, नंदाच्या पुढाकाराने, विचारायला गेले.

कथ्यतां मे पितः कोऽयं सम्भ्रमो व उपागतः । किं फलं कस्य चोद्देशः केन वा साध्यते मखः

बाबा, मला सांगा, ही गडबड कशासाठी झाली आहे? याचा हेतू काय, कोणासाठी आहे, आणि हे यज्ञ कोण करतो?

एतद्‍ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः । न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह

हे बाबा, मला हे जाणून घ्यायची फार इच्छा आहे. मी ऐकायला उत्सुक आहे, म्हणून कृपया मला सांग. कारण जे सत्पुरुष सर्व प्रकारे भक्त आहेत, ते आपली कृत्ये कधीही लपवत नाहीत.

अस्त्यस्व-परदृष्टीनां अमित्रोदास्तविद्विषाम् । उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते

जो माणूस मित्र, शत्रू किंवा तटस्थ यांच्याबद्दल सारखेच वागतो, द्वेष टाळतो आणि सर्वांना स्वतःसारखेच मानतो, तोच खरा मित्र समजला जातो.

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात् तथा नाविदुषो भवेत्

लोक जाणून किंवा न जाणता कर्म करतात; पण ज्ञानी माणसाला कर्मातून यश मिळते, अज्ञानीला तसे होत नाही.

तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारितः । अथ वा लौकिकस्तन्मे पृच्छतः साधु भण्यताम्

मग हे जे तुम्ही कर्म करत आहात, त्याचा नेमका अर्थ काय आहे? की हे फक्त परंपरेने चालत आलेले आहे? मी विचारतो आहे, कृपया योग्य ते सांगा.

श्रीनन्द उवाच - पर्जन्यो भगवान् इन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तयः । तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः

श्रीनंद म्हणाले — पर्जन्य म्हणजेच इंद्र हा पावसाचा देव आहे; मेघ हे त्याचेच रूप आहेत. ते सर्व प्राण्यांना आनंद देणारे आणि जगवणारे पाणी पाडतात.

तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् । द्रव्यैस्तद् रेतसा सिद्धैः यजन्ते क्रतुभिर्नराः

बाळा, आम्ही आणि इतरही, त्या पावसाच्या स्वामीला, म्हणजेच इंद्राला, विविध वस्तू आणि तुपाने यज्ञ करून पूजतो.

तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे । पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्यः फलभावनः

त्या यज्ञातील उरलेल्या अन्नावर लोक तीन पुरुषार्थांसाठी जगतात; कारण माणसाच्या प्रयत्नांना फळ मिळवून देणारा पर्जन्यच आहे.

य एनं विसृजेत् धर्मं परम्पर्यागतं नरः । कामाल्लोभात् भयाद् द्वेषात् स वै नाप्नोति शोभनम्

जो माणूस ही पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेली धर्मपरंपरा, इच्छा, लोभ, भीती किंवा द्वेषामुळे सोडतो, त्याला कधीही चांगले फळ मिळत नाही.

श्रीशुक उवाच - वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् । इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशवः

श्रीशुक म्हणाले — नंद आणि इतर व्रजवासीयांचे बोल ऐकून, केशवाने इंद्राविषयी रोष निर्माण करून वडिलांना असे सांगितले.

श्रीभगवानुवाच - कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव विलीयते । सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते

श्रीभगवान म्हणाले — प्रत्येक जीव कर्माने जन्मतो आणि कर्मानेच नष्ट होतो; सुख, दुःख, भीती, सुरक्षितता — हे सर्व फक्त कर्मामुळेच मिळते.

अस्ति चेदीश्वरः कश्चित् फलरूप्यन्यकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः

जर इतरांच्या कर्माचे फळ देणारा कुणी देव असेल, तरी तोही कर्त्यावर अवलंबून असतो; कारण जो काही करत नाही, त्याच्यावर त्याचे काहीच चालत नाही.

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम्

आपापल्या कर्मानुसार वागणाऱ्या जीवांना इंद्राची काय गरज? कारण तो त्यांच्या स्वभावाने ठरलेल्या गोष्टी बदलू शकत नाही.

स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम्

माणूस आपल्या स्वभावानुसारच वागतो, कारण त्याच्या स्वभावाचेच त्याच्यावर नियंत्रण असते; हे सर्व — देव, दानव, माणसे — आपल्या स्वभावातच स्थिर आहेत.

देहानुच्चावचाञ्जन्तुः प्राप्योत् सृजति कर्मणा । शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः

जीव उच्च किंवा नीच देह मिळवतो, कर्म करतो आणि सोडून देतो; मित्र, शत्रू, तटस्थ — या सर्वांसाठी कर्मच खरा गुरु आणि स्वामी आहे.

तस्मात् संपूजयेत्कर्म स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् । अन्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम्

म्हणून माणसाने आपला स्वभाव जपून, आपले कर्तव्य करतच, त्या कर्मातूनच पूजन करावे. ज्याच्यामुळे आपले जीवन चालते, तेच खरे आपले दैवत आहे.

आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति । न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान्नार्यसती यथा

ज्याच्याकडे आपला उपजीविका करण्याचा एक मार्ग आहे, पण तो दुसऱ्याच्यावर अवलंबून राहतो, त्याला कधीच सुख मिळत नाही, जशी पतिव्रता नसलेली स्त्री परपुरुषाकडून कधीच समाधान मिळवत नाही.