श्रीमद्भागवतपुराणम्

धिग्जन्म नः त्रिवृत् विद्यां धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे

आपलं जन्म, तिळज्ञान, व्रत, मोठं शिकलो असं म्हणणं, आपला वंश, विधी-विद्या — या सगळ्यांवर धिक्कार आहे, जर आपण अदृश्य परमेश्वराकडे पाठ फिरवली असेल.

नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । यस् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजाः

खरंच, भगवंताची माया इतकी प्रभावी आहे की, योगींनाही ती मोहात पाडते; आम्ही, लोकांचे गुरु असूनही, स्वतःच्या कल्याणाबद्दलच गोंधळात पडलो आहोत, हे पाहा.

अहो पश्यत नारीणां अपि कृष्णे जगद्‍गुरौ । दुरन्तभावं योऽविध्यन् मृत्युपाशान् गृहाभिधान्

कृष्ण, जो जगाचा गुरु आहे, त्याच्यासाठी या स्त्रियांनी 'घर' नावाच्या मृत्यूच्या बंधनालाही तोडून टाकलं — या स्त्रियांचं हे दृढ निश्चय पाहा.

नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः

या स्त्रियांना द्विजांचा संस्कार नव्हता, गुरुजवळ राहणं नव्हतं, तप नव्हतं, आत्मचिंतन नव्हतं, शुद्धता नव्हती, किंवा शुभ विधीही नव्हते.

तथापि ह्युत्तमःश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि

तरीही, आमच्याकडे संस्कार वगैरे गुण असले तरी, उत्तम श्लोक श्रीकृष्ण, सर्व योगींच्या अधिपती, यांच्यावरील आमची भक्ती ठाम नाही.

ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो नः स्मारयामास गोपवाक्यैः सतां गतिः

खरं तर, आम्ही आपल्या खऱ्या हिताचा विसर पडलेलो आणि घरगुती जीवनात गुंतलेलो असताना, गोपिकांच्या बोलण्यातून त्याने आम्हाला सत्पथाची आठवण करून दिली.

अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पतेः । ईशितव्यैः किमस्माभिः ईशस्यैतद् विडम्बनम्

नाहीतर, सर्व इच्छांनी परिपूर्ण आणि सर्व वरांचा स्वामी असलेल्या त्याच्याकडून आम्ही, त्याच्या अधीन असलेले, मुक्ती किंवा इतर काही मागण्याची गरजच काय? हे तर त्याचं केवळ लीलाच आहे.

हित्वान्यान् भजते यं श्रीः पादस्पर्शाशया सकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी

श्री लक्ष्मी फक्त त्याच्या पायांचा स्पर्श मिळावा म्हणून इतर सर्वांना सोडून त्याची एकदाही भक्ती करते; स्वतःच्या दोषांपासून मुक्त होण्याची तिची मागणी ही लोकांना मोहात पाडणारीच आहे.

देशः कालः पृथग्द्रव्यं मंत्रतंत्रर्त्विजोऽग्नयः । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मयः

देश, काळ, वेगवेगळी वस्तू, मंत्र, विधी, पुरोहित, अग्नी, देवता, यजमान, यज्ञ आणि धर्म—हे सर्व त्याच्याच स्वरूपातील आहेत.

स एष भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वरः । जातो यदुष्वित्याश्रृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे

हा भगवंत, प्रत्यक्ष विष्णू, सर्व योगींचा स्वामी, यदुवंशात अवतरला आहे—हे आम्ही ऐकलं, पण आम्ही मूढ असल्यामुळे त्याला खऱ्या अर्थाने ओळखू शकलो नाही.

अहो वयं धन्यतमा येषां नस्तादृशीः स्त्रियः । भक्त्या यासां मतिर्जाता अस्माकं निश्चला हरौ

अहो, आम्ही किती भाग्यवान आहोत, कारण आमच्यात अशा स्त्रिया आहेत ज्यांच्या हृदयात हरिवरती अढळ भक्ती उत्पन्न झाली आहे.

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यन्मायामोहितधियो भ्रमामः कर्मवर्त्मसु

हे भगवंत कृष्ण, अचूक बुद्धीचे स्वामी, तुम्हाला नमस्कार; तुमच्या मायेमुळे आमचे मन कर्माच्या मार्गावर भटकते.

स वै न आद्यः पुरुषः स्वमायामोहितात्मनाम् । अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम्

तो आदिपुरुष, स्वतःच्या मायेमुळे भ्रमित झालेल्या आणि त्याची खरी ओळख न झालेल्यांच्या अपराधांना नक्कीच क्षमा करतो.

इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलनाः । दिदृक्षवोऽप्यच्युतयोः कंसाद्‍भीता न चाचलन्

आपला अपराध आठवून, कृष्णाची अवहेलना केली असली तरी, अच्युतांचे दर्शन घेण्याची त्यांची इच्छा कंसाचा भयंकर असूनही डगमगली नाही.

ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै। ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः

ग्रह जर सुखदुःखाचे कारण असतील, तर जन्मरहित आत्म्याला त्याचा काय संबंध? ज्ञानी म्हणतात की ग्रहांचा परिणाम इतर ग्रहांवरच होतो; मग माणसाने राग कुणावर काढावा?

कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे। देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम्

कर्म जर सुखदुःखाचे कारण असेल, तर आत्म्याला त्याचा काय संबंध? कारण कर्म जड आणि चेतन या दोघांशी संबंधित असते. हे शरीर फक्त कातडी आहे, पण पुरुष हा चेतन, सुपर्ण आहे; मग राग कुणावर करावा? कारण कर्म हे मूळ नाही.

कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसौ। नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यात्क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम्

काळ जर सुखदुःखाचे कारण असेल, तर आत्म्याला त्याचा काय संबंध? कारण काळ त्याच्याच स्वरूपाचा आहे. जसं उष्णता ही अग्नीची आणि गारवा हा हिमाचा स्वतःचा नसतो, तसं द्वैत दुसऱ्याचं नसतं; मग राग कुणावर करावा?

न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य। यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यादेवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः

कोणत्याही वेळी, कुठेही, कोणत्याही प्रकारे, परात्पर आत्म्यासाठी द्वैत निर्माण होत नाही. जसं मी आहे, तसंच संसाररूपी जन्ममृत्यूचक्र आहे; म्हणून जो जागृत आहे, तो पंचमहाभूतांना घाबरत नाही.

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठामध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः। अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव

हीच परात्पर आत्म्यावरील निष्ठा, जी प्राचीन ऋषींनी आचरली, मी स्वीकारतो; मुकुंदाच्या पायांची सेवा करून मी या अथांग अंधकाराचा पार जाईन.

श्रीभगवानुवाच। निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम्। निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मादकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम्

श्रीभगवान म्हणाले: सर्वसंगपरित्याग करून, संपत्ती गमावून, श्रममुक्त होऊन, संन्यासी म्हणून पृथ्वीवर भटकताना, दुष्टांनी नाकारले तरी स्वतःच्या धर्मात अढळ राहून त्या ऋषीने ही गाथा सांगितली.

सुखदुःखप्रदो नान्यः पुरुषस्यात्मविभ्रमः। मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः

माणसाच्या सुखदुःखाचा खरा कारणीभूत दुसरा कोणी नसून, स्वतः आत्म्याच आहे; मित्र, तटस्थ आणि शत्रू हे सगळे संसारातील अज्ञानामुळेच निर्माण झालेले आहेत.

तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया। मय्यावेशितया युक्त एतावान्योगसङ्ग्रहः

म्हणून, प्रिय बालका, सर्वस्वाने मनाला माझ्यात स्थिर केलेल्या बुद्धीने आवर; हेच योगाचे सार आहे.

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः। धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते

जो कोणी या भिक्षूने गायलेली, ब्रह्मनिष्ठ अशी ही गीता एकाग्र मनाने मनाशी धरतो, ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, त्याला जीवनातील सुख-दुःखाच्या द्वंद्वांनी कधीही त्रास होत नाही.

इंद्रमखभङ्ग - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः । अपश्यत् निवसन् गोपान् इन्द्रयागकृतोद्यमान्

श्रीशुक म्हणाले — तेथेच भगवान बलरामासह वावरत होते आणि त्यांनी गवळ्यांना इंद्रयागासाठी तयारी करताना पाहिले.

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः । प्रश्रयावनतोऽपृच्छत् वृद्धान् नन्दपुरोगमान्

सर्वकाही जाणून असूनही, सर्वांचा आत्मा आणि सर्वत्र पाहणारा भगवान, नम्रपणे वडीलधाऱ्यांकडे, नंदाच्या पुढाकाराने, विचारायला गेले.

कथ्यतां मे पितः कोऽयं सम्भ्रमो व उपागतः । किं फलं कस्य चोद्देशः केन वा साध्यते मखः

बाबा, मला सांगा, ही गडबड कशासाठी झाली आहे? याचा हेतू काय, कोणासाठी आहे, आणि हे यज्ञ कोण करतो?

एतद्‍ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः । न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह

हे बाबा, मला हे जाणून घ्यायची फार इच्छा आहे. मी ऐकायला उत्सुक आहे, म्हणून कृपया मला सांग. कारण जे सत्पुरुष सर्व प्रकारे भक्त आहेत, ते आपली कृत्ये कधीही लपवत नाहीत.

अस्त्यस्व-परदृष्टीनां अमित्रोदास्तविद्विषाम् । उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते

जो माणूस मित्र, शत्रू किंवा तटस्थ यांच्याबद्दल सारखेच वागतो, द्वेष टाळतो आणि सर्वांना स्वतःसारखेच मानतो, तोच खरा मित्र समजला जातो.

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात् तथा नाविदुषो भवेत्

लोक जाणून किंवा न जाणता कर्म करतात; पण ज्ञानी माणसाला कर्मातून यश मिळते, अज्ञानीला तसे होत नाही.