श्रीमद्भागवतपुराणम्

चतुर्विधं बहुगुणं अन्नमादाय भाजनैः । अभिसस्रुः प्रियं सर्वाः समुद्रमिव निम्नगाः

चार प्रकारचे स्वादिष्ट अन्न भांड्यात घेऊन, त्या सर्व आपल्या प्रिय व्यक्तीकडे धावत गेल्या, जणू नद्या समुद्राकडे धावतात.

निषिध्यमानाः पतिभिः भ्रातृभिर्बन्धुभिः सुतैः । भगवति उत्तमश्लोके दीर्घश्रुत धृताशयाः

पती, भाऊ, नातेवाईक आणि मुलांनी रोखले तरी, उत्तम कीर्तीच्या भगवंतावर मन एकवटून आणि पूर्वी ऐकलेल्या उपदेशावर आधार ठेवून, त्या पुढे गेल्या.

यमुनोपवनेऽशोक नवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपैः साग्रजं ददृशुः स्त्रियः

यमुनेच्या काठी, नव्या अशोकाच्या पालवीने सजलेल्या वनात, त्या स्त्रियांना तो रामासह आणि गवळ्यांनी वेढलेला, तिथे फिरताना दिसला.

( वसंततिलका ) श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह धातुप्रवालनटवेषमनव्रतांसे । विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जं कर्णोत्पलालक कपोलमुखाब्जहासम्

त्यांनी त्याला पाहिलं—पावसाच्या मेघासारखा काळा, सोन्याच्या वस्त्रात, वनमाळा आणि मोरपिसांनी सजलेला, नटासारखा पोशाख, खांद्यावर कमळ, एका हातात कमळ फिरवत, कानात कमळ, गालांवर केसांची लटे, आणि चेहऱ्यावर फुललेलं हसू.

प्रायःश्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरैः यस्मिन् निमग्नमनसः तं अथाक्षिरंध्रैः । अन्तः प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र

ज्याच्या कथा ऐकायला त्यांना नेहमी आवडायचं, ज्याचं दर्शन त्यांच्या कानांना आनंद देतं, त्याच्यात मन गुंतलेलं, त्या डोळ्यांनी त्याच्यात विलीन झाल्या, अंतःकरणात त्याला घट्ट धरून, ज्ञानी लोक जसा ताप सोडतात तसा त्यांनी दुःख सोडलं.

( अनुष्टुप् ) तास्तथा त्यक्तसर्वाशाः प्राप्ता आत्मदिदृक्षया । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा प्राह प्रहसिताननः

त्या सर्व आशा सोडून, स्वतःचं स्वरूप पाहण्यासाठी आल्या. सर्व काही जाणणारा, सर्वत्र पाहणारा तो, हे जाणून, हसतमुखाने त्यांच्याशी बोलला.

स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् । यन्नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि वः

आपल्या सर्वांचं स्वागत आहे, भाग्यवान बहिणींनो! बसा, मला सांगा, मी तुमच्यासाठी काय करू? तुम्ही आम्हाला भेटायला आलात, हे अगदी योग्यच आहे.

नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशलाः स्वार्थदर्शिनः । अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा

खरंच, जे खऱ्या अर्थाने शहाणे आहेत आणि स्वतःचं कल्याण शोधतात, ते माझ्यावर, जो त्यांना सर्वात प्रिय आहे, कारण नसताना आणि कधीही न तुटणारी भक्ती करतात.

प्राणबुद्धिमनःस्वात्म दारापत्यधनादयः । यत्सम्पर्कात् प्रिया आसन् ततः को न्वपरः प्रियः

जीवन, बुध्दी, मन, आत्मा, पत्नी, मुले, धन आणि इतर सर्व गोष्टी — या सगळ्या माझ्या सहवासामुळेच प्रिय वाटतात; मग खरंच, त्यांच्यापेक्षा दुसरं कोण प्रिय असू शकतं?

तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातयः । स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिनः

आता तुम्ही सर्व देवपूजेच्या जागी जा, द्विजांच्या पत्नींनो! तुमचे पती, गृहस्थ, तुमच्या सहभागाने त्यांचा यज्ञ पूर्ण करतील.

श्रीपत्‍न्य ऊचुः । ( वसंततिलका ) मैवं विभोऽर्हति भवान्गदितुं नृशंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् । प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टं केशैर्निवोढुमतिलङ्‌घ्य समस्तबन्धून्

पत्नींनी म्हणाले: प्रभो, तुम्ही असं कठोर बोलू नका! तुमच्या पायाशी असलेल्या वेदवचनाची तुम्ही पूर्तता करा. आम्ही सर्व नातेवाईक सोडून, तुळशीच्या माळेने सुशोभित तुमच्या पायांची धूळ केसांत घालायला आलो आहोत.

गृह्णन्ति नो न पतयः पितरौ सुता वा न भ्रातृबन्धुसुहृदः कुत एव चान्ये । तस्माद् भवत्प्रपदयोः पतितात्मनां नो नान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि

आता आमचे पती, आईवडील, मुले, भाऊ, मित्र किंवा इतर कोणीही आम्हाला स्वीकारणार नाहीत. म्हणून, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, आम्ही तुमच्या पायांवर शरण आलो आहोत, आमच्यासाठी दुसरं कोणतंही आश्रय नाही — कृपया आम्हाला तेच द्या.

श्रीभगवानुवाच - पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादयः । लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते

श्रीभगवान म्हणाले: तुमचे पती, वडील, भाऊ, मुले किंवा इतरांनी तुमच्यावर राग धरू नये; कारण आता तुम्ही माझ्याशी जोडल्या गेल्यात, म्हणून सर्व लोक, देवताही तुमचा सन्मान करतात.

( अनुष्टुप् ) न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्‌गसङ्‌गो नृणामिह । तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान् मामवाप्स्यथ

या जगात लोकांमध्ये केवळ शरीराने जवळीक असली तरी ती खरी प्रीती किंवा आपुलकीसाठी नसते; तुम्ही तुमचं मन माझ्यात लावलं, तर लवकरच मला प्राप्त कराल.

श्रीशुक उवाच - इत्युक्ता द्विजपत्‍न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गताः । ते चानसूयवः स्वाभिः स्त्रीभिः सत्रमपारयन्

श्रीशुक म्हणाले: असं सांगितल्यावर त्या ब्राह्मणांच्या पत्नी पुन्हा यज्ञाच्या जागी परतल्या आणि त्यांचे पती, आता द्वेषरहित होऊन, आपल्या पत्नींसह यज्ञ पूर्ण करू लागले.

तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम्

त्यातल्या एका स्त्रीला तिच्या पतीने थांबवलं, तरी तिने मनात भगवंताला, जसं ऐकलं होतं तसं, घट्ट धरलं आणि कर्माच्या बंधनात असलेलं शरीर सोडून मुक्ती मिळवली.

भगवानपि गोविन्दः तेनैवान्नेन गोपकान् । चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभुः

भगवान गोविंदाने त्या अन्नानेच गवळ्यांना चार प्रकारे तृप्त केलं आणि स्वतः प्रभूंनीही ते अन्न घेतलं.

एवं लीलानरवपुः नृलोकमनुशीलयन् । रेमे गोगोपगोपीनां रमयन्रूपवाक्कृतैः

अशा प्रकारे, मानवाचा देह घेऊन, लीला करीत भगवान गायी, गवळे आणि गवळणी यांना आपल्या रूप, वाणी आणि कृतीने आनंद देत होते.

अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन् कृतागसः । यद् विश्वेश्वरयोर्याच्ञां अहन्म नृविडम्बयोः

नंतर, आपल्या पत्नीांनी विश्वेश्वरांकडे केलेली विनंती आठवून, त्या ब्राह्मणांना आपल्या अपराधाची जाणीव झाली आणि त्यांनी मानवाच्या रूपात असलेल्या प्रभूचा अवमान केल्याबद्दल पश्चात्ताप केला.

दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनं अनुतप्ता व्यगर्हयन्

आपल्या पत्नींची श्रीकृष्णावर असलेली अद्भुत भक्ती पाहून आणि स्वतःकडे तशी भक्ती नाही याची जाणीव होऊन, ते खूपच खंतावले आणि स्वतःलाच दोष देऊ लागले.

धिग्जन्म नः त्रिवृत् विद्यां धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे

आपलं जन्म, तिळज्ञान, व्रत, मोठं शिकलो असं म्हणणं, आपला वंश, विधी-विद्या — या सगळ्यांवर धिक्कार आहे, जर आपण अदृश्य परमेश्वराकडे पाठ फिरवली असेल.

नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । यस् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजाः

खरंच, भगवंताची माया इतकी प्रभावी आहे की, योगींनाही ती मोहात पाडते; आम्ही, लोकांचे गुरु असूनही, स्वतःच्या कल्याणाबद्दलच गोंधळात पडलो आहोत, हे पाहा.

अहो पश्यत नारीणां अपि कृष्णे जगद्‍गुरौ । दुरन्तभावं योऽविध्यन् मृत्युपाशान् गृहाभिधान्

कृष्ण, जो जगाचा गुरु आहे, त्याच्यासाठी या स्त्रियांनी 'घर' नावाच्या मृत्यूच्या बंधनालाही तोडून टाकलं — या स्त्रियांचं हे दृढ निश्चय पाहा.

नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः

या स्त्रियांना द्विजांचा संस्कार नव्हता, गुरुजवळ राहणं नव्हतं, तप नव्हतं, आत्मचिंतन नव्हतं, शुद्धता नव्हती, किंवा शुभ विधीही नव्हते.

तथापि ह्युत्तमःश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि

तरीही, आमच्याकडे संस्कार वगैरे गुण असले तरी, उत्तम श्लोक श्रीकृष्ण, सर्व योगींच्या अधिपती, यांच्यावरील आमची भक्ती ठाम नाही.

ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो नः स्मारयामास गोपवाक्यैः सतां गतिः

खरं तर, आम्ही आपल्या खऱ्या हिताचा विसर पडलेलो आणि घरगुती जीवनात गुंतलेलो असताना, गोपिकांच्या बोलण्यातून त्याने आम्हाला सत्पथाची आठवण करून दिली.

अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पतेः । ईशितव्यैः किमस्माभिः ईशस्यैतद् विडम्बनम्

नाहीतर, सर्व इच्छांनी परिपूर्ण आणि सर्व वरांचा स्वामी असलेल्या त्याच्याकडून आम्ही, त्याच्या अधीन असलेले, मुक्ती किंवा इतर काही मागण्याची गरजच काय? हे तर त्याचं केवळ लीलाच आहे.

हित्वान्यान् भजते यं श्रीः पादस्पर्शाशया सकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी

श्री लक्ष्मी फक्त त्याच्या पायांचा स्पर्श मिळावा म्हणून इतर सर्वांना सोडून त्याची एकदाही भक्ती करते; स्वतःच्या दोषांपासून मुक्त होण्याची तिची मागणी ही लोकांना मोहात पाडणारीच आहे.

देशः कालः पृथग्द्रव्यं मंत्रतंत्रर्त्विजोऽग्नयः । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मयः

देश, काळ, वेगवेगळी वस्तू, मंत्र, विधी, पुरोहित, अग्नी, देवता, यजमान, यज्ञ आणि धर्म—हे सर्व त्याच्याच स्वरूपातील आहेत.