श्रीमद्भागवतपुराणम्

यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा। स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः

मनाच्या कल्पनेतून विषयांचा अनुभव खोटा असतो, जसा स्वप्नातले दृश्य खरे नसतात, तसंच, दाशार्हा, आत्म्यासाठी संसारही खोटाच आहे.

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते। ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

जरी वस्तू प्रत्यक्ष नसली तरी संसाराचा फेर थांबत नाही; विषयांचा विचार करणाऱ्याला स्वप्नातही दुःख येतं, जसं जागेपणी येतं.

तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः। आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम्

म्हणून, उद्धवा, या अस्थिर इंद्रियांना विषयांचा उपभोग घेऊ नकोस. आत्म्याला धरून निर्माण झालेली भ्रमाची गोंधळ पाहा आणि ती चुकीची आहे हे ओळखा.

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथ वा। ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः

कोणी फेकून दिलं, वाईट लोकांनी अपमान केला, हसवून दाखवलं, द्वेष केला, मारहाण केली, अडवलं किंवा उपजीविकाही काढून घेतली—

निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः। श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत्

कोणी थुंकलं, अज्ञानी लोकांनी लघवी केली, अनेक प्रकारे छळ केला— तरीही जो कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने संकटातही स्वतःच स्वतःला उचलावं.

श्रीउद्धव उवाच। यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर

श्री उद्धव म्हणाले: हे उत्तम वक्त्या, हे कसं समजावं ते आम्हाला सांगा.

सुदुःसहमिमं मन्य आत्मन्यसदतिक्रमम्। विदुषामपि विश्वात्मन्प्रकृतिर्हि बलीयसी। ऋते त्वद्धर्मनिरतान्शान्तास्ते चरणालयान्

हे विश्वात्मा, स्वतःवर झालेला हा सहन न होणारा अन्याय, अगदी ज्ञानी लोकांसाठीही फार कठीण आहे, कारण प्रकृती फार बलवान आहे. फक्त तुझ्या धर्मात रमलेले, शांत आणि तुझ्या चरणांमध्ये आश्रय घेतलेल्यांना हे शक्य आहे.

बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरिः । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु

बृहस्पती ब्रह्मविद्येत आणि हरि स्वतः आत्मसाक्षात्कारात, गायी, गुरु आणि ब्राह्मण यांच्यावर भक्ती ठेवून, विष्वक्सेनाचा मार्ग अनुसरतात.

कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिः त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव

तीनही लोकांत, स्तुती आणि गाण्याने, पुरुष वेगवेगळ्या ठिकाणी स्त्रियांच्या कानातून प्रवेश करतात, जसा राम सत्पुरुषांमध्ये करतो.

अन्नयाञ्चामिषेण यज्ञपत्‍नीषु अनुग्रहः - श्रीगोप ऊचुः - ( अनुष्टुप् ) राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । एषा वै बाधते क्षुत् नः तच्छान्तिं कर्तुमर्हथः

श्रीगोपांनी म्हणाले: राम, राम, महाबाहु, कृष्ण, दुष्टांचा नाश करणारा, ही भूक आम्हाला त्रास देते; कृपया तिचा निवारण करा.

श्रीशुक उवाच - इति विज्ञापितो गोपैः भगवान् देवकीसुतः । भक्ताया विप्रभार्यायाः प्रसीदन् इदमब्रवीत्

श्रीशुक म्हणाले: गोपांनी अशी विनंती केल्यावर, भगवंत देवकीपुत्र भक्त ब्राह्मणपत्नीच्या कृतीसाठी प्रेमाने बोलले.

प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । सत्रं आङ्‌गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया

त्या ब्राह्मणांकडे जा, जे ब्रह्मविद्येत पारंगत आहेत आणि स्वर्गाची इच्छा ठेवून आंगिरस नावाचं यज्ञ करत आहेत.

तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद् विसर्जिताः । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम्

तिथे जाऊन, गोपांनो, आमच्याकडून पाठवलेलं शिजवलेलं अन्न मागा आणि भगवंताचं, त्या श्रेष्ठाचं आणि माझं नाव घ्या.

इत्यादिष्टा भगवता गत्वा याचन्त ते तथा । कृताञ्जलिपुटा विप्रान् दण्डवत् पतिता भुवि

भगवंताने सांगितल्याप्रमाणे, ते तिथे गेले आणि नम्रपणे, हात जोडून, ब्राह्मणांना वाकून, जमिनीवर लोटांगण घालून अन्न मागितलं.

हे भूमिदेवाः श्रृणुत कृष्णस्यादेशकारिणः । प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान् नो रामचोदितान्

हे भूमिदेवांनो, ऐका! आम्ही कृष्णाच्या आज्ञेने आलो आहोत. आम्ही रामाने पाठवलेले गोप आहोत, तुमचं कल्याण होवो.

( मिश्र ) गाश्चारयतौ अविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमाः

धर्म जाणणाऱ्यांनो, राम आणि अच्युत हे इथे जवळ गायी राखत आहेत, त्यांना भूक लागली आहे आणि ते तुमच्याकडून जेवण मागत आहेत. जर तुमच्याकडे श्रद्धा असेल तर त्यांना हव्या असलेल्या शिजवलेल्या भाताचा नैवेद्य द्या.

( अनुष्टुप् ) दीक्षायाः पशुसंस्थायाः सौत्रामण्याश्च सत्तमाः । अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति

सर्वोत्तम हो, पशुयज्ञाच्या दीक्षा किंवा सौत्रामणी या विधीखेरीज, दीक्षित असतानाही अन्न खाल्ल्याने ते दूषित होत नाही.

इति ते भगवद् याच्ञां शृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवुः । क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिनः

भगवंतासाठी केलेली ही विनंती ऐकूनही, ते ऐकले नाहीत—त्यांच्या इच्छा क्षुद्र होत्या, ते अनेक कर्मकांडात गुंतलेले, बालिश आणि वयाचा गर्व करणारे होते.

देशः कालः पृथग् द्रव्यं मंत्रतंत्रर्त्विजोऽग्नयः । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मयः

देश, काळ, वेगवेगळ्या वस्तू, मंत्र, विधी, ऋत्विज, अग्नी, देवता, यजमान, यज्ञ आणि धर्म—हे सर्व त्याच्याच स्वरूपात आहेत.

तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तं अधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे

तो परब्रह्म, स्वतः भगवंत, अधोक्षज, हे दुर्बुद्धी लोक मर्त्य असल्याचा अभिमान बाळगून, त्याला फक्त माणूसच समजले.

न ते यदोमिति प्रोचुः न नेति च परन्तप । गोपा निराशाः प्रत्येत्य तथोचुः कृष्णरामयोः

ते 'यदूंना द्या' असंही म्हणाले नाहीत, आणि 'देऊ नका' असंही नाही. गवळणं निराश होऊन परत गेले आणि कृष्ण-रामांना सर्व सांगितले.

तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वरः । व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयँलौकिकीं गतिम्

हे ऐकून जगाचा स्वामी भगवंत हसला आणि पुन्हा गवळणांना लोकरीती दाखवत बोलला.

मां ज्ञापयत पत्‍नीभ्यः ससङ्‌कर्षणमागतम् । दास्यन्ति काममन्नं वः स्निग्धा मय्युषिता धिया

माझ्यासह आणि संकर्षणासह आपण आलो आहोत, हे त्यांच्या पत्नींना सांगा. त्या माझ्यावर प्रेम करणाऱ्या आणि मनाने भक्त असलेल्या आहेत, त्या आनंदाने तुम्हाला हवे ते अन्न देतील.

गत्वाथ पत्‍नीशालायां दृष्ट्वासीनाः स्वलङ्‌कृताः । नत्वा द्विजसतीर्गोपाः प्रश्रिता इदमब्रुवन्

मग गवळणं त्या ब्राह्मणांच्या स्त्रियांच्या घरी गेले, त्यांना बसलेले आणि सजलेले पाहिले, वंदन करून आदराने म्हणाले—

नमो वो विप्रपत्‍नीभ्यो निबोधत वचांसि नः । इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम्

आपणांस वंदन. आमचं बोलणं ऐका. इथे जवळच आम्ही कृष्णाने पाठवलेले, गायी राखत आहोत.

गाश्चारयन् स गोपालैः सरामो दूरमागतः । बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम्

तो रामासह आणि गवळ्यांसह गायी राखत दूरवरून आला आहे. त्याला आणि त्याच्या सोबत्यांना, जे भुकेले आहेत, कृपया अन्न द्या.

श्रुत्वाच्युतं उपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुकाः । तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमाः

अच्युत इथे आला आहे हे ऐकून, ज्यांना नेहमीच त्याची भेट घ्यायची आस होती आणि ज्यांचे मन त्याच्या गोष्टींमध्ये गुंतले होते, त्या सर्व स्त्रिया आनंदाने भरून गेल्या.

चतुर्विधं बहुगुणं अन्नमादाय भाजनैः । अभिसस्रुः प्रियं सर्वाः समुद्रमिव निम्नगाः

चार प्रकारचे स्वादिष्ट अन्न भांड्यात घेऊन, त्या सर्व आपल्या प्रिय व्यक्तीकडे धावत गेल्या, जणू नद्या समुद्राकडे धावतात.

निषिध्यमानाः पतिभिः भ्रातृभिर्बन्धुभिः सुतैः । भगवति उत्तमश्लोके दीर्घश्रुत धृताशयाः

पती, भाऊ, नातेवाईक आणि मुलांनी रोखले तरी, उत्तम कीर्तीच्या भगवंतावर मन एकवटून आणि पूर्वी ऐकलेल्या उपदेशावर आधार ठेवून, त्या पुढे गेल्या.