श्रीमद्भागवतपुराणम्

इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि। बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा

इंद्रिये, त्यांचे विषय आणि मन यांचे हे त्रिविध रूप वस्तूमध्ये दिसते; आत आणि बाहेर यांची विभागणी लोकच करतात, जशी सज्जन आणि दुर्जनांची कृत्ये वेगळी असतात.

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च। कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते

हे बाळा, सृष्टीतील सर्व जीव सतत निर्माण होतात आणि नाहीसेही होतात; काळाचा वेग आणि सूक्ष्मपणा लक्षात येत नाही, म्हणून हे दिसत नाही.

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः। तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः

जसे ज्वाळा, प्रवाह किंवा झाडाची फळे असतात, तसेच सर्व जीवांची वयाची आणि अवस्थांची माळ बनते.

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम्। सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम्

जसा दिव्याला ज्वाळा म्हणतात, पाण्याला प्रवाह म्हणतात, तसेच माणसाला पुरुष म्हणतात—पण ही वाणी आणि दीर्घायुष्याची कल्पना खरी नाही.

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान्। म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः

हा पुरुष आपल्या कर्माच्या बीजामुळे जन्मतो किंवा मरतो असे समजू नकोस; जसे लाकडात अग्नी निर्माण होतो आणि नाहीसा होतो, तसे हे भ्रम आहे.

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम्। वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव

गर्भधारणा, गर्भावस्था, जन्म, बालपण, कुमारावस्था, तारुण्य, प्रौढावस्था, वार्धक्य आणि मृत्यू—ही शरीराची नऊ स्थिती आहेत.

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनूः। गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित्कश्चिज्जहाति च

या विविध उंच-नीच देह कल्पनेतून बनतात; गुणांच्या संगतीने कोणी कधी मिळवतो, कधी सोडून देतो.

आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ। न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षणः

स्वतःचा जन्म आणि मृत्यू हे वडील आणि मुलाच्या नात्यातून अनुमानाने समजतात; पण जे खऱ्या स्वरूपाला ओळखतात, त्यांना या दोन्ही गोष्टी लागू पडत नाहीत.

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ। तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक्

जसा झाडाचा बीज आणि फळ यावरून ज्ञानी त्याचा जन्म आणि नाश समजतो, पण तो झाडापासून वेगळा असतो; तसाच साक्षी पुरुष देहापासून वेगळा असतो.

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान्। तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते

जो मनुष्य आत्म्याला आणि प्रकृतीला वेगळे समजत नाही, तो स्पर्शाच्या मोहाने गोंधळतो आणि संसारात अडकतो.

सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान्रजसासुरमानुषान्। तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः

सत्त्वगुणाच्या संगतीने देवत्व मिळतं, रजोगुणामुळे असुर आणि माणसांची अवस्था येते, तर तमोगुणामुळे भूतं आणि प्राण्यांची स्थिती मिळते. कर्माच्या ओघात जीव या सर्व अवस्थांमध्ये भटकत राहतो.

नृत्यतो गायतः पश्यन्यथैवानुकरोति तान्। एवं बुद्धिगुणान्पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते

कोणी नाचताना, गाताना पाहिलं की आपणही तसंच करतो. तसंच, बुद्धीचे गुण पाहून, जरी कोणी काही करत नसलं तरी त्यालाही तसं वागावं लागतं.

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव। चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः

पाण्याचा प्रवाह पाहताना झाडं जणू काही हलत आहेत असं वाटतं, डोळे फिरवले की पृथ्वीही फिरतेय असं भासतं. तसंच, आपली समजूतही फसवणूक होते.

यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा। स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः

मनाच्या कल्पनेतून विषयांचा अनुभव खोटा असतो, जसा स्वप्नातले दृश्य खरे नसतात, तसंच, दाशार्हा, आत्म्यासाठी संसारही खोटाच आहे.

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते। ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

जरी वस्तू प्रत्यक्ष नसली तरी संसाराचा फेर थांबत नाही; विषयांचा विचार करणाऱ्याला स्वप्नातही दुःख येतं, जसं जागेपणी येतं.

तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः। आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम्

म्हणून, उद्धवा, या अस्थिर इंद्रियांना विषयांचा उपभोग घेऊ नकोस. आत्म्याला धरून निर्माण झालेली भ्रमाची गोंधळ पाहा आणि ती चुकीची आहे हे ओळखा.

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथ वा। ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः

कोणी फेकून दिलं, वाईट लोकांनी अपमान केला, हसवून दाखवलं, द्वेष केला, मारहाण केली, अडवलं किंवा उपजीविकाही काढून घेतली—

निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः। श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत्

कोणी थुंकलं, अज्ञानी लोकांनी लघवी केली, अनेक प्रकारे छळ केला— तरीही जो कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने संकटातही स्वतःच स्वतःला उचलावं.

श्रीउद्धव उवाच। यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर

श्री उद्धव म्हणाले: हे उत्तम वक्त्या, हे कसं समजावं ते आम्हाला सांगा.

सुदुःसहमिमं मन्य आत्मन्यसदतिक्रमम्। विदुषामपि विश्वात्मन्प्रकृतिर्हि बलीयसी। ऋते त्वद्धर्मनिरतान्शान्तास्ते चरणालयान्

हे विश्वात्मा, स्वतःवर झालेला हा सहन न होणारा अन्याय, अगदी ज्ञानी लोकांसाठीही फार कठीण आहे, कारण प्रकृती फार बलवान आहे. फक्त तुझ्या धर्मात रमलेले, शांत आणि तुझ्या चरणांमध्ये आश्रय घेतलेल्यांना हे शक्य आहे.

बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरिः । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु

बृहस्पती ब्रह्मविद्येत आणि हरि स्वतः आत्मसाक्षात्कारात, गायी, गुरु आणि ब्राह्मण यांच्यावर भक्ती ठेवून, विष्वक्सेनाचा मार्ग अनुसरतात.

कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिः त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव

तीनही लोकांत, स्तुती आणि गाण्याने, पुरुष वेगवेगळ्या ठिकाणी स्त्रियांच्या कानातून प्रवेश करतात, जसा राम सत्पुरुषांमध्ये करतो.

अन्नयाञ्चामिषेण यज्ञपत्‍नीषु अनुग्रहः - श्रीगोप ऊचुः - ( अनुष्टुप् ) राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । एषा वै बाधते क्षुत् नः तच्छान्तिं कर्तुमर्हथः

श्रीगोपांनी म्हणाले: राम, राम, महाबाहु, कृष्ण, दुष्टांचा नाश करणारा, ही भूक आम्हाला त्रास देते; कृपया तिचा निवारण करा.

श्रीशुक उवाच - इति विज्ञापितो गोपैः भगवान् देवकीसुतः । भक्ताया विप्रभार्यायाः प्रसीदन् इदमब्रवीत्

श्रीशुक म्हणाले: गोपांनी अशी विनंती केल्यावर, भगवंत देवकीपुत्र भक्त ब्राह्मणपत्नीच्या कृतीसाठी प्रेमाने बोलले.

प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । सत्रं आङ्‌गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया

त्या ब्राह्मणांकडे जा, जे ब्रह्मविद्येत पारंगत आहेत आणि स्वर्गाची इच्छा ठेवून आंगिरस नावाचं यज्ञ करत आहेत.

तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद् विसर्जिताः । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम्

तिथे जाऊन, गोपांनो, आमच्याकडून पाठवलेलं शिजवलेलं अन्न मागा आणि भगवंताचं, त्या श्रेष्ठाचं आणि माझं नाव घ्या.

इत्यादिष्टा भगवता गत्वा याचन्त ते तथा । कृताञ्जलिपुटा विप्रान् दण्डवत् पतिता भुवि

भगवंताने सांगितल्याप्रमाणे, ते तिथे गेले आणि नम्रपणे, हात जोडून, ब्राह्मणांना वाकून, जमिनीवर लोटांगण घालून अन्न मागितलं.

हे भूमिदेवाः श्रृणुत कृष्णस्यादेशकारिणः । प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान् नो रामचोदितान्

हे भूमिदेवांनो, ऐका! आम्ही कृष्णाच्या आज्ञेने आलो आहोत. आम्ही रामाने पाठवलेले गोप आहोत, तुमचं कल्याण होवो.

( मिश्र ) गाश्चारयतौ अविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमाः

धर्म जाणणाऱ्यांनो, राम आणि अच्युत हे इथे जवळ गायी राखत आहेत, त्यांना भूक लागली आहे आणि ते तुमच्याकडून जेवण मागत आहेत. जर तुमच्याकडे श्रद्धा असेल तर त्यांना हव्या असलेल्या शिजवलेल्या भाताचा नैवेद्य द्या.