श्रीमद्भागवतपुराणम्

पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः

पहा, हे किती महान आहेत! हे आपले संपूर्ण जीवन दुसऱ्यांसाठीच जगतात. वारा, पाऊस, ऊन आणि थंडी सहन करून, हे आपले रक्षण करतात.

अहो एषां वरं जन्म सर्व प्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः

खरंच, यांचा जन्म किती भाग्याचा आहे! सर्व जीव यांच्यावर अवलंबून आहेत. जसे खरे सज्जन कधीही मदतीसाठी आलेल्यांना नकार देत नाहीत, तसे हेही कधीही मागणाऱ्यांना दूर करत नाहीत.

पत्रपुष्पफलच्छाया मूलवल्कलदारुभिः । गन्धनिर्यासभस्मास्थि तोक्मैः कामान् वितन्वते

झाडे आपली पाने, फुले, फळे, सावली, मुळे, साली, लाकूड, सुगंधी गंध, रस, राख आणि हाडे या सर्वांनी लोकांच्या इच्छा पूर्ण करतात.

एतावत् जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा

हेच खरे जन्माचे सार्थक आहे—या जगात देहधारी जीवांनी नेहमी आपल्या प्राण, संपत्ती, बुद्धी आणि वाणीने इतरांचे कल्याण साधावे.

इति प्रवालस्तबक फलपुष्पदलोत्करैः । तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गतः

अशा रीतीने, नव्या कोंबांनी, फुलांच्या घड्यांनी, फळांनी आणि पानांनी भरलेल्या झाडांच्या वाकलेल्या फांद्या ओलांडून, ते यमुनामाईच्या मधोमध गेले.

तत्र गाः पाययित्वापः सुमृष्टाः शीतलाः शिवाः । ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुर्जलम्

तेथे, राजन, गायींना शुद्ध, थंड आणि मंगल पाणी पाजून, नंतर गवळ्यांनी आपली तहान भागेपर्यंत ते गोड पाणी मनसोक्त प्यायले.

तस्या उपवने कामं चारयन्तः पशून् नृप । कृष्णरामौ उवुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रवन्

तिच्या उपवनात, गायींना मनमुराद चरण्यास सोडून, कृष्ण आणि राम जवळ आले; तेव्हा भुकेलेले गवळे म्हणाले—

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः। जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः

इंद्रियांच्या विषयांत गुंतल्यामुळे जीव स्वतःला पुन्हा आठवत नाही; आणि मृत्यू म्हणजे सर्वस्व विसरणेच होय.

जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद। विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः

जन्म जरी प्रत्येकाला स्वतःचा वाटतो, तरी तो इंद्रियांच्या विषयांना स्वीकारणे आहे—जसे स्वप्न किंवा कल्पना.

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ। तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति

माणूस जसा मागचा स्वप्न किंवा कल्पना आठवत नाही, तसाच त्या अवस्थेत तो स्वतःला नवा समजतो, पूर्वीचा आठवत नाही.

इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि। बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा

इंद्रिये, त्यांचे विषय आणि मन यांचे हे त्रिविध रूप वस्तूमध्ये दिसते; आत आणि बाहेर यांची विभागणी लोकच करतात, जशी सज्जन आणि दुर्जनांची कृत्ये वेगळी असतात.

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च। कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते

हे बाळा, सृष्टीतील सर्व जीव सतत निर्माण होतात आणि नाहीसेही होतात; काळाचा वेग आणि सूक्ष्मपणा लक्षात येत नाही, म्हणून हे दिसत नाही.

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः। तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः

जसे ज्वाळा, प्रवाह किंवा झाडाची फळे असतात, तसेच सर्व जीवांची वयाची आणि अवस्थांची माळ बनते.

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम्। सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम्

जसा दिव्याला ज्वाळा म्हणतात, पाण्याला प्रवाह म्हणतात, तसेच माणसाला पुरुष म्हणतात—पण ही वाणी आणि दीर्घायुष्याची कल्पना खरी नाही.

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान्। म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः

हा पुरुष आपल्या कर्माच्या बीजामुळे जन्मतो किंवा मरतो असे समजू नकोस; जसे लाकडात अग्नी निर्माण होतो आणि नाहीसा होतो, तसे हे भ्रम आहे.

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम्। वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव

गर्भधारणा, गर्भावस्था, जन्म, बालपण, कुमारावस्था, तारुण्य, प्रौढावस्था, वार्धक्य आणि मृत्यू—ही शरीराची नऊ स्थिती आहेत.

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनूः। गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित्कश्चिज्जहाति च

या विविध उंच-नीच देह कल्पनेतून बनतात; गुणांच्या संगतीने कोणी कधी मिळवतो, कधी सोडून देतो.

आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ। न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षणः

स्वतःचा जन्म आणि मृत्यू हे वडील आणि मुलाच्या नात्यातून अनुमानाने समजतात; पण जे खऱ्या स्वरूपाला ओळखतात, त्यांना या दोन्ही गोष्टी लागू पडत नाहीत.

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ। तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक्

जसा झाडाचा बीज आणि फळ यावरून ज्ञानी त्याचा जन्म आणि नाश समजतो, पण तो झाडापासून वेगळा असतो; तसाच साक्षी पुरुष देहापासून वेगळा असतो.

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान्। तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते

जो मनुष्य आत्म्याला आणि प्रकृतीला वेगळे समजत नाही, तो स्पर्शाच्या मोहाने गोंधळतो आणि संसारात अडकतो.

सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान्रजसासुरमानुषान्। तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः

सत्त्वगुणाच्या संगतीने देवत्व मिळतं, रजोगुणामुळे असुर आणि माणसांची अवस्था येते, तर तमोगुणामुळे भूतं आणि प्राण्यांची स्थिती मिळते. कर्माच्या ओघात जीव या सर्व अवस्थांमध्ये भटकत राहतो.

नृत्यतो गायतः पश्यन्यथैवानुकरोति तान्। एवं बुद्धिगुणान्पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते

कोणी नाचताना, गाताना पाहिलं की आपणही तसंच करतो. तसंच, बुद्धीचे गुण पाहून, जरी कोणी काही करत नसलं तरी त्यालाही तसं वागावं लागतं.

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव। चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः

पाण्याचा प्रवाह पाहताना झाडं जणू काही हलत आहेत असं वाटतं, डोळे फिरवले की पृथ्वीही फिरतेय असं भासतं. तसंच, आपली समजूतही फसवणूक होते.

यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा। स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः

मनाच्या कल्पनेतून विषयांचा अनुभव खोटा असतो, जसा स्वप्नातले दृश्य खरे नसतात, तसंच, दाशार्हा, आत्म्यासाठी संसारही खोटाच आहे.

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते। ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

जरी वस्तू प्रत्यक्ष नसली तरी संसाराचा फेर थांबत नाही; विषयांचा विचार करणाऱ्याला स्वप्नातही दुःख येतं, जसं जागेपणी येतं.

तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः। आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम्

म्हणून, उद्धवा, या अस्थिर इंद्रियांना विषयांचा उपभोग घेऊ नकोस. आत्म्याला धरून निर्माण झालेली भ्रमाची गोंधळ पाहा आणि ती चुकीची आहे हे ओळखा.

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथ वा। ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः

कोणी फेकून दिलं, वाईट लोकांनी अपमान केला, हसवून दाखवलं, द्वेष केला, मारहाण केली, अडवलं किंवा उपजीविकाही काढून घेतली—

निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः। श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत्

कोणी थुंकलं, अज्ञानी लोकांनी लघवी केली, अनेक प्रकारे छळ केला— तरीही जो कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने संकटातही स्वतःच स्वतःला उचलावं.

श्रीउद्धव उवाच। यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर

श्री उद्धव म्हणाले: हे उत्तम वक्त्या, हे कसं समजावं ते आम्हाला सांगा.