श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्यामसुन्दर ते दास्यः करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे

श्यामसुंदर, आम्ही तुझ्या दासी आहोत, तू सांगशील ते करू; धर्म जाणणाऱ्या, आमची वस्त्रे दे, नाहीतर आम्ही राजाकडे तक्रार करू.

श्रीभगवानुवाच । भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छन्तु शुचिस्मिताः

श्रीभगवान म्हणाले, "जर तुम्ही खरोखरच माझ्या सेविका असाल आणि मी सांगितले ते करणार असाल, तर या निर्मळ हास्य असलेल्या मुलींनी इथे येऊन आपली वस्त्रे घ्यावीत."

ततो जलाशयात् सर्वा दारिकाः शीतवेपिताः । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरुः शीतकर्शिताः

मग त्या सर्व मुली थंडीने थरथरत पाण्यातून बाहेर आल्या, त्यांनी आपले गुप्तांग हातांनी झाकले होते आणि त्या थंडीने खूप त्रस्त झाल्या होत्या.

भगवानाहता वीक्ष्य शुद्ध भावप्रसादितः । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम्

त्या मुलींची असहाय्यता पाहून, प्रभू त्यांच्या शुद्ध भक्तीने प्रसन्न झाले. त्यांनी त्यांच्या वस्त्रे खांद्यावर ठेवली आणि हसत प्रेमाने त्यांच्याशी बोलले.

( मिश्र ) यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत् तदु देवहेलनम् । बद्ध्वाञ्जलिं मूर्ध्न्यपनुत्तयेंऽहसः कृत्वा नमोऽधो वसनं प्रगृह्यताम्

तुम्ही व्रत पाळत असताना वस्त्र न घालता पाण्यात गेलात, हे देवतांचा अपमान आहे. आता हात जोडून, डोके खाली वाकवून ही चूक दूर करा आणि मग आपली वस्त्रे घ्या.

( इंद्रवंशा ) इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् । तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यतः

अच्युताने असे सांगितल्यावर, व्रजातील मुलींना समजले की वस्त्र न घालता स्नान करणे व्रतभंग आहे. पण आपले व्रत पूर्ण व्हावे म्हणून त्यांनी हेच त्यांचे कृत्य मानले, कारण ते प्रत्यक्ष त्याने सांगितले होते आणि त्यामुळे त्यात काही दोष नव्हता.

( अनुष्टुप् ) तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुतः । वासांसि ताभ्यः प्रायच्छत् करुणस्तेन तोषितः

त्या मुली अशा प्रकारे वाकलेल्या पाहून, देवकीपुत्र भगवान करुणेने भारावून त्यांना त्यांची वस्त्रे परत दिली आणि त्याने समाधान मानले.

( मिश्र ) दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिताः प्रस्तोभिताः क्रीडनवच्च कारिताः । वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्‌गनिर्वृताः

त्या मुलींना ठामपणे चिडवले गेले, लाजवले गेले, खेळासारखे वागवले गेले आणि त्यांच्या वस्त्रांही घेतल्या गेल्या, तरीही त्या त्याच्यावर रागावल्या नाहीत, उलट त्याच्या संगतीत त्यांना आनंद वाटला.

( अनुष्टुप् ) परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्‌गमसज्जिताः । गृहीतचित्ता नो चेलुः तस्मिन् लज्जायितेक्षणाः

आपली वस्त्रे घालून, प्रियकराच्या भेटीची आस धरून, त्या मुली लाजून डोळे खाली घालून उभ्या राहिल्या आणि त्याच्याकडून दूर गेल्या नाहीत.

तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया । धृतव्रतानां सङ्‌कल्पं आह दामोदरोऽबलाः

त्यांच्या पायांना स्पर्श करण्याची इच्छा ओळखून, भगवान दामोदराने त्या व्रतस्थ मुलींना त्यांच्या संकल्पाबद्दल सांगितले.

सङ्‌कल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयानुमोदितः सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति

माझी पूजा करण्याचा तुमचा संकल्प मला माहीत आहे, हे सतीजनांनो. मी त्याला मान्यता दिली आहे आणि तो नक्कीच पूर्ण होईल.

न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कल्पते । भर्जिता क्वथिता धाना प्रायो बीजाय नेशते

ज्यांची बुद्धी माझ्यात एकवटली आहे, त्यांची इच्छा कधीही वासनेत बदलत नाही, जसे भाजलेल्या आणि उकडलेल्या धान्यांपासून पुन्हा अंकुर फुटत नाहीत.

याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपाः । यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सतीः

आता, मुलींनो, व्रजात परत जा. तुमचे व्रत पूर्ण झाले आहे. येणाऱ्या रात्रींमध्ये तुम्ही माझ्या संगतीचा आनंद घ्याल, कारण हे व्रत तुम्ही माझ्या पूजेच्या इच्छेने केले आहे.

श्रीशुक उवाच । इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामाः कुमारिकाः । ध्यायन्त्यस्तत् पदाम्भोजं कृच्छ्रात् निर्विविशुर्व्रजम्

शुकदेव म्हणाले, अशा प्रकारे भगवानाने आज्ञा दिल्यावर, त्या कुमारिका आपली इच्छा पूर्ण झाल्याने, त्याच्या कमळासारख्या पायांचे ध्यान करत, मोठ्या कष्टाने व्रजात परतल्या.

अथ गोपैः परिवृतो भगवान् देवकीसुतः । वृन्दावनाद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः

मग, गवळ्यांच्या वेढ्यात, देवकीपुत्र भगवान आपल्या मोठ्या भावासह वृंदावनातून दूर गायी चरायला गेला.

निदघार्कातपे तिग्मे छायाभिः स्वाभिरात्मनः । आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकसः

मध्यान्हाच्या तीव्र उन्हात, झाडे आपल्या सावलीने छत्रासारखी संरक्षण देत आहेत हे पाहून, त्याने व्रजवासीयांना सांगितले.

हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशालर्षभ तेजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप

हे स्तोककृष्णा, हे अंशु, श्रीदामा, सुभल, अर्जुना, विशाल, ऋषभ, तेजस्वी, देवप्रस्थ, वरूथपा!

पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः

पहा, हे किती महान आहेत! हे आपले संपूर्ण जीवन दुसऱ्यांसाठीच जगतात. वारा, पाऊस, ऊन आणि थंडी सहन करून, हे आपले रक्षण करतात.

अहो एषां वरं जन्म सर्व प्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः

खरंच, यांचा जन्म किती भाग्याचा आहे! सर्व जीव यांच्यावर अवलंबून आहेत. जसे खरे सज्जन कधीही मदतीसाठी आलेल्यांना नकार देत नाहीत, तसे हेही कधीही मागणाऱ्यांना दूर करत नाहीत.

पत्रपुष्पफलच्छाया मूलवल्कलदारुभिः । गन्धनिर्यासभस्मास्थि तोक्मैः कामान् वितन्वते

झाडे आपली पाने, फुले, फळे, सावली, मुळे, साली, लाकूड, सुगंधी गंध, रस, राख आणि हाडे या सर्वांनी लोकांच्या इच्छा पूर्ण करतात.

एतावत् जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा

हेच खरे जन्माचे सार्थक आहे—या जगात देहधारी जीवांनी नेहमी आपल्या प्राण, संपत्ती, बुद्धी आणि वाणीने इतरांचे कल्याण साधावे.

इति प्रवालस्तबक फलपुष्पदलोत्करैः । तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गतः

अशा रीतीने, नव्या कोंबांनी, फुलांच्या घड्यांनी, फळांनी आणि पानांनी भरलेल्या झाडांच्या वाकलेल्या फांद्या ओलांडून, ते यमुनामाईच्या मधोमध गेले.

तत्र गाः पाययित्वापः सुमृष्टाः शीतलाः शिवाः । ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुर्जलम्

तेथे, राजन, गायींना शुद्ध, थंड आणि मंगल पाणी पाजून, नंतर गवळ्यांनी आपली तहान भागेपर्यंत ते गोड पाणी मनसोक्त प्यायले.

तस्या उपवने कामं चारयन्तः पशून् नृप । कृष्णरामौ उवुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रवन्

तिच्या उपवनात, गायींना मनमुराद चरण्यास सोडून, कृष्ण आणि राम जवळ आले; तेव्हा भुकेलेले गवळे म्हणाले—

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः। जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः

इंद्रियांच्या विषयांत गुंतल्यामुळे जीव स्वतःला पुन्हा आठवत नाही; आणि मृत्यू म्हणजे सर्वस्व विसरणेच होय.

जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद। विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः

जन्म जरी प्रत्येकाला स्वतःचा वाटतो, तरी तो इंद्रियांच्या विषयांना स्वीकारणे आहे—जसे स्वप्न किंवा कल्पना.

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ। तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति

माणूस जसा मागचा स्वप्न किंवा कल्पना आठवत नाही, तसाच त्या अवस्थेत तो स्वतःला नवा समजतो, पूर्वीचा आठवत नाही.

इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि। बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा

इंद्रिये, त्यांचे विषय आणि मन यांचे हे त्रिविध रूप वस्तूमध्ये दिसते; आत आणि बाहेर यांची विभागणी लोकच करतात, जशी सज्जन आणि दुर्जनांची कृत्ये वेगळी असतात.

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च। कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते

हे बाळा, सृष्टीतील सर्व जीव सतत निर्माण होतात आणि नाहीसेही होतात; काळाचा वेग आणि सूक्ष्मपणा लक्षात येत नाही, म्हणून हे दिसत नाही.