श्रीमद्भागवतपुराणम्

अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः । सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्यानुरूपया

तेव्हा राजा आश्रमाजवळ गेला आणि नमस्कार केला. ऋषीने त्याचे योग्य आदरातिथ्य आणि स्वागत केले.

गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः । स्मरन् भगवदादेशं इत्याह श्लक्ष्णया गिरा

योग्य सत्कार स्वीकारून, राजा बसल्यावर, ऋषीने भगवंताच्या आज्ञेचे स्मरण करून, गोड शब्दांनी त्याला आनंद दिला.

नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालिनी

हे राजन, तुझं फिरणं हे सत्पुरुषांच्या रक्षणासाठी आणि दुष्टांच्या नाशासाठीच आहे; कारण तू हरिची पालन करणारी शक्ती आहेस.

योऽर्केन्दु अग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः

तू सूर्य, चंद्र, अग्नी, इंद्र, वायू, यम, धर्म आणि वरुण यांच्या रूपात आणि स्थानात प्रकट होतोस — त्या शुद्ध स्वरूपाला माझा नमस्कार.

न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जत् चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन् अघान्

जेव्हा तू रत्नजडित विजय रथावर बसत नाहीस, तुझा भीषण धनुष्य उगारत नाहीस, तेव्हा देखील तुझ्या रथामुळे दुष्टांना भीती वाटते.

स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटसि अंशुमानिव

तुझ्या सैन्याच्या पावलांनी पृथ्वीचा मंडळ चिरडला जातो, तिचं क्षेत्र हादरवतोस, मोठ्या सैन्याला पुढे नेतोस आणि तेजस्वी सूर्याप्रमाणे पृथ्वीवर फिरतोस.

तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धनाः । भगवद् रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः

राजा, त्या वेळी भगवंताने निर्माण केलेल्या वर्ण आणि आश्रम यांच्या साऱ्या सीमा दस्यूंनी मोडून टाकल्या जातील.

अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभिः । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति

लोभी आणि स्वैराचार करणाऱ्या माणसांमुळे अधर्म वाढेल; जर तू विश्रांती घेतलीस, तर हा सारा जग दस्यूंच्या ताब्यात जाऊन नष्ट होईल.

अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वं इहागतः । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा

तरीही, वीर, मी तुला विचारतो की तू इथे कशासाठी आला आहेस; आम्ही सर्वजण प्रामाणिक मनाने त्यानुसार वागू.

चीरहरणलीला - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिकाः । चेरुर्हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्चनव्रतम्

शुकदेव म्हणाले – हिवाळ्याच्या पहिल्या महिन्यात नंदाच्या व्रजातील कुमारिका साधे अन्न खाऊन कात्यायनी देवीची पूजा आणि व्रत करीत होत्या.

आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीं आनर्चुः नृप सैकतीम्

सकाळी सूर्य उगवण्याच्या वेळी त्या कालिंदी नदीत स्नान करून, वाळूवर देवीची मूर्ती बनवून तिची भक्तीपूर्वक पूजा करीत.

गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिः बलिभिर्धूपदीपकैः । उच्चावचैश्चोपहारैः प्रवालफल तण्डुलैः

त्या सुगंधी हार, गंध, नैवेद्य, धूप, दिवे आणि मोठ्या-लहान विविध प्रकारच्या भेटवस्तू, तसेच अंकुरी, फळे आणि तांदूळ याने देवीची पूजा करीत.

कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः । इति मन्त्रं जपन्त्यस्ताः पूजां चक्रुः कुमारिकाः

त्या मुली 'कात्यायनी महाशक्ती, महायोगिनी, सर्वश्रेष्ठ देवी, नंदगोपाचा पुत्र माझा पती होऊ दे, तुला नमस्कार' असा मंत्र म्हणत पूजा करीत.

एवं मासं व्रतं चेरुः कुमार्यः कृष्णचेतसः । भद्रकालीं समानर्चुः भूयान्नन्दसुतः पतिः

अशा प्रकारे त्या कुमारिका कृष्णाच्या आठवणीने एक महिना व्रत पाळून भद्रकाळीची पूजा करीत आणि नंदाचा पुत्र पती व्हावा अशी इच्छा बाळगत होत्या.

ऊषस्युत्थाय गोत्रैः स्वैरन्योन्या बद्धबाहवः । कृष्णं उच्चैर्जगुर्यान्त्यः कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम्

प्रत्येक पहाटे आपल्या मैत्रिणींना घेऊन, हातात हात घालून, त्या कृष्णाचे गाणे मोठ्याने गात कालिंदीत रोज स्नान करायला जात.

नद्याः कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् । वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रुः सलिले मुदा

एकदा त्या नदीच्या काठी आल्या, नेहमीप्रमाणे वस्त्रे ठेवली आणि कृष्णाचे गाणे गात आनंदाने पाण्यात खेळू लागल्या.

भगवान् तदभिप्रेत्य कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये

त्यांचा हेतू समजून, योगींच्या स्वामी असलेला भगवान कृष्ण आपल्या मित्रांसह तिथे आला, त्यांच्या इच्छेची पूर्तता करण्यासाठी.

तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वरः । हसद्‌भिः प्रहसन् बालैः परिहासमुवाच ह

त्याने पटकन त्यांची वस्त्रे उचलली, कदंबाच्या झाडावर चढला आणि मित्रांसह हसत-खिदळत त्यांना गंमतीने बोलू लागला.

अत्रागत्याबलाः कामं स्वं स्वं वासः प्रगृह्यताम् । सत्यं ब्रवाणि नो नर्म यद्यूयं व्रतकर्शिताः

मुलींनो, इथे या आणि ज्या जिचे वस्त्र आहे ते घ्या; मी खरे बोलतोय, फक्त मजा करत नाही, जर व्रतामुळे तुम्ही थकल्या असाल.

न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदुः । एकैकशः प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमाः

मी कधीच खोटे बोललो नाही, हे माझे मित्रही जाणतात; सुंदर कमर असणाऱ्या मुलींनो, एकेक करून या आणि वस्त्रे घ्या, सगळ्यांनी एकत्र नाही.

तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्यः प्रेमपरिप्लुताः । व्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययुः

त्याचा तो खेळकरपणा पाहून गोपिका प्रेमाने भरून गेल्या, एकमेकींकडे लाजून पाहू लागल्या, हसल्या, पण बाहेर आल्या नाहीत.

एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाऽऽक्षिप्तचेतसः । आकण्ठमग्नाः शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन्

गोविंदाने असे गंमतीने बोलल्यावर, त्यांचे मन अस्वस्थ झाले; त्या गार पाण्यात गळ्यापर्यंत बुडाल्या, थरथरत त्याला म्हणू लागल्या.

मानयं भोः कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । जानीमोऽङ्‌ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः

नंदगोपाच्या प्रिय पुत्रा, कृपया आमचा मान राख; आम्हाला माहित आहे, तू व्रजाचा अभिमान आहेस. आम्ही थरथरत आहोत, आमची वस्त्रे परत दे.

श्यामसुन्दर ते दास्यः करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे

श्यामसुंदर, आम्ही तुझ्या दासी आहोत, तू सांगशील ते करू; धर्म जाणणाऱ्या, आमची वस्त्रे दे, नाहीतर आम्ही राजाकडे तक्रार करू.

श्रीभगवानुवाच । भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छन्तु शुचिस्मिताः

श्रीभगवान म्हणाले, "जर तुम्ही खरोखरच माझ्या सेविका असाल आणि मी सांगितले ते करणार असाल, तर या निर्मळ हास्य असलेल्या मुलींनी इथे येऊन आपली वस्त्रे घ्यावीत."

ततो जलाशयात् सर्वा दारिकाः शीतवेपिताः । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरुः शीतकर्शिताः

मग त्या सर्व मुली थंडीने थरथरत पाण्यातून बाहेर आल्या, त्यांनी आपले गुप्तांग हातांनी झाकले होते आणि त्या थंडीने खूप त्रस्त झाल्या होत्या.

भगवानाहता वीक्ष्य शुद्ध भावप्रसादितः । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम्

त्या मुलींची असहाय्यता पाहून, प्रभू त्यांच्या शुद्ध भक्तीने प्रसन्न झाले. त्यांनी त्यांच्या वस्त्रे खांद्यावर ठेवली आणि हसत प्रेमाने त्यांच्याशी बोलले.

( मिश्र ) यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत् तदु देवहेलनम् । बद्ध्वाञ्जलिं मूर्ध्न्यपनुत्तयेंऽहसः कृत्वा नमोऽधो वसनं प्रगृह्यताम्

तुम्ही व्रत पाळत असताना वस्त्र न घालता पाण्यात गेलात, हे देवतांचा अपमान आहे. आता हात जोडून, डोके खाली वाकवून ही चूक दूर करा आणि मग आपली वस्त्रे घ्या.

( इंद्रवंशा ) इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् । तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यतः

अच्युताने असे सांगितल्यावर, व्रजातील मुलींना समजले की वस्त्र न घालता स्नान करणे व्रतभंग आहे. पण आपले व्रत पूर्ण व्हावे म्हणून त्यांनी हेच त्यांचे कृत्य मानले, कारण ते प्रत्यक्ष त्याने सांगितले होते आणि त्यामुळे त्यात काही दोष नव्हता.