श्रीमद्भागवतपुराणम्

स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम्। आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथा वणिक्

जसे व्यापारी स्वप्नातील ऐश्वर्यासाठी खरी संपत्ती सोडतात, तसे हे लोक हृदयात त्या अस्थिर जगातील आशा धरतात, ज्या ऐकायला गोड वाटतात पण प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाहीत.

रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः। उपासत इन्द्र मुख्यान्देवादीन्न यथैव माम्

जे रज, सत्त्व किंवा तम या गुणांमध्ये स्थिर आहेत, आणि ज्यांना हे गुण प्रिय आहेत, ते इंद्र आणि इतर मुख्य देवतांची उपासना करतात, पण मला खऱ्या स्वरूपात ओळखत नाहीत.

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि। तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः

इथे देवतांची यज्ञांनी पूजा करून, 'आपण स्वर्गात जाऊन आनंद घेऊ' असे ते समजतात. पण स्वर्गसुख संपल्यावर, पुन्हा पृथ्वीवर श्रीमंत आणि मोठ्या घराण्यात जन्म घ्यावा असे ते इच्छितात.

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम्। मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते

फुलांसारख्या गोड शब्दांनी ज्यांचे मन भरकटले आहे, जे गर्विष्ठ आणि अतिलोलुप आहेत, त्यांना माझ्या शिकवणीचाही आकर्षण वाटत नाही.

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे। परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्

हे वेद ब्रह्म, आत्मा आणि देवता या विषयांवर आहेत आणि तीन विभागात विभागलेले आहेत. ऋषी अप्रत्यक्ष बोलतात आणि मलाही अप्रत्यक्ष बोलणे आवडते.

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम्। अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत्

शब्दस्वरूप ब्रह्म समजायला फार कठीण आहे. ते प्राण, इंद्रिये आणि मन यांच्याशी जोडलेलं आहे. त्याला काहीच सीमा नाही, ते खोल आहे, गूढ आहे आणि समुद्रासारखं पार करता येणं अशक्य आहे.

मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना। भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते

मी, अनंत शक्ती असलेल्या ब्रह्माने, हे शब्दरूप ब्रह्म सर्वत्र पसरवलं आहे. सर्व जीवांमध्ये ते ध्वनीच्या रूपात दिसतं, जसं कमळाच्या देठात असलेला तंतू दिसतो.

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात्। आकाशाद्घोषवान्प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा

जसं कोळी आपल्या हृदयातून जाळं तोंडातून बाहेर काढतो, तसंच आकाशातून प्राण, ध्वनीसहित, मनाच्या स्पर्शरूपाने प्रकट होतो.

छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः। ॐकाराद्व्यञ्जितस्पर्श स्वरोष्मान्तस्थभूषिताम्

तो प्रभू छंदांनी आणि अमृताने बनलेला आहे, त्याच्याकडे हजारो मार्ग आहेत. ओंकारातून, व्यंजन, स्वर, उष्म आणि अंतःस्थ अशा ध्वनींनी सुशोभित होऊन, तो आतमध्ये स्थिर आहे.

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः। अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम्

तोच स्वतः वेगवेगळ्या भाषांमध्ये, चार अक्षरांनी वाढणाऱ्या छंदांनी, ही महान आणि अनंत वाणी निर्माण करतो आणि पुन्हा मागे घेतो.

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्च बृहती पङ्क्तिरेव च। त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट्

गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप, बृहती, पंक्ती, तृष्टुप, जगती, अतिच्छंदस्, अत्यष्टि, अतिजगत आणि विराट — हे सर्व छंद आहेत.

किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत्। इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन

ही वाणी काय ठरवते, काय सांगते, काय सूचित करते किंवा वेगळं करते — या वाणीचं खऱ्या अर्थाने हृदय या जगात माझ्याशिवाय कुणालाच माहीत नाही.

मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम्। एतावान्सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति

ही वाणी मला स्थापन करते, मला दर्शवते, मला वेगळं करते आणि नाकारते. सर्व वेदांचा अर्थ, शब्दावर आधार ठेवून, मला वेगळा दाखवतो आणि शेवटी माया म्हणून सांगून तिला नाकारतो आणि कृपा करतो.

तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वावित् गवय कुञ्जरैः । गोपुच्छैः हरिभिः मर्कैः नकुलैः नाभिभिर्वृतम्

त्याचप्रमाणे, ती हरिण, रानडुक्कर, कुत्रे, गवे, कुंजरे, गायींची शेपटी, माकडे, मुंगूस आणि साप यांनी वेढलेली असते.

प्रविश्य तत्तीर्थवरं आदिराजः सहात्मजः । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम्

त्या श्रेष्ठ तीर्थात प्रवेश करून, राजाधिराज आपल्या मुलांसह गेला आणि तिथे बसलेल्या ऋषीला, यज्ञाग्नी प्रज्वलित असताना, पाहिलं.

विद्योतमानं वपुषा तपसि उग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । तद्व्याहृतामृतकला पीयूषश्रवणेन च

त्याने त्या ऋषीला तेजस्वी देहाने, दीर्घ काळ कठोर तप केलेला, पण भगवंताच्या प्रेमळ कटाक्षामुळे आणि अमृतासारख्या वचनांमुळे फार कृश न झालेला, असं पाहिलं.

प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणं असंस्कृतम्

तो ऋषी उंच, कमळाच्या पाकळीसारख्या डोळ्यांचा, जटा वाढवलेला, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घातलेला, योग्यतेनुसार मलिन आणि अलंकाररहित होता.

अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः । सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्यानुरूपया

तेव्हा राजा आश्रमाजवळ गेला आणि नमस्कार केला. ऋषीने त्याचे योग्य आदरातिथ्य आणि स्वागत केले.

गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः । स्मरन् भगवदादेशं इत्याह श्लक्ष्णया गिरा

योग्य सत्कार स्वीकारून, राजा बसल्यावर, ऋषीने भगवंताच्या आज्ञेचे स्मरण करून, गोड शब्दांनी त्याला आनंद दिला.

नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालिनी

हे राजन, तुझं फिरणं हे सत्पुरुषांच्या रक्षणासाठी आणि दुष्टांच्या नाशासाठीच आहे; कारण तू हरिची पालन करणारी शक्ती आहेस.

योऽर्केन्दु अग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः

तू सूर्य, चंद्र, अग्नी, इंद्र, वायू, यम, धर्म आणि वरुण यांच्या रूपात आणि स्थानात प्रकट होतोस — त्या शुद्ध स्वरूपाला माझा नमस्कार.

न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जत् चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन् अघान्

जेव्हा तू रत्नजडित विजय रथावर बसत नाहीस, तुझा भीषण धनुष्य उगारत नाहीस, तेव्हा देखील तुझ्या रथामुळे दुष्टांना भीती वाटते.

स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटसि अंशुमानिव

तुझ्या सैन्याच्या पावलांनी पृथ्वीचा मंडळ चिरडला जातो, तिचं क्षेत्र हादरवतोस, मोठ्या सैन्याला पुढे नेतोस आणि तेजस्वी सूर्याप्रमाणे पृथ्वीवर फिरतोस.

तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धनाः । भगवद् रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः

राजा, त्या वेळी भगवंताने निर्माण केलेल्या वर्ण आणि आश्रम यांच्या साऱ्या सीमा दस्यूंनी मोडून टाकल्या जातील.

अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभिः । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति

लोभी आणि स्वैराचार करणाऱ्या माणसांमुळे अधर्म वाढेल; जर तू विश्रांती घेतलीस, तर हा सारा जग दस्यूंच्या ताब्यात जाऊन नष्ट होईल.

अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वं इहागतः । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा

तरीही, वीर, मी तुला विचारतो की तू इथे कशासाठी आला आहेस; आम्ही सर्वजण प्रामाणिक मनाने त्यानुसार वागू.

चीरहरणलीला - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिकाः । चेरुर्हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्चनव्रतम्

शुकदेव म्हणाले – हिवाळ्याच्या पहिल्या महिन्यात नंदाच्या व्रजातील कुमारिका साधे अन्न खाऊन कात्यायनी देवीची पूजा आणि व्रत करीत होत्या.

आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीं आनर्चुः नृप सैकतीम्

सकाळी सूर्य उगवण्याच्या वेळी त्या कालिंदी नदीत स्नान करून, वाळूवर देवीची मूर्ती बनवून तिची भक्तीपूर्वक पूजा करीत.

गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिः बलिभिर्धूपदीपकैः । उच्चावचैश्चोपहारैः प्रवालफल तण्डुलैः

त्या सुगंधी हार, गंध, नैवेद्य, धूप, दिवे आणि मोठ्या-लहान विविध प्रकारच्या भेटवस्तू, तसेच अंकुरी, फळे आणि तांदूळ याने देवीची पूजा करीत.