श्रीमद्भागवतपुराणम्

हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो यद् रामकृष्णचरणस्परशप्रमोदः । मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत् पानीयसूयवस कन्दरकन्दमूलैः

पहा, हा डोंगर हरिचा सर्वात उत्तम सेवक आहे. राम आणि कृष्ण यांच्या पायांचा स्पर्श मिळाल्याने तो आनंदित झाला आहे. तो आपल्या उतारावरून पाणी, कोवळे गवत आणि मुळं देऊन त्यांना, त्यांच्या गाईंना आणि मित्रांना आदर दाखवतो.

गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार वेणुस्वनैः कलपदैस्तनुभृत्सु सख्यः । अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां निर्योगपाशकृत लक्षणयोर्विचित्रम्

राम आणि कृष्ण गाई आणि गवळ्यांबरोबर वनात जात असताना, त्यांच्या वेणूच्या गोड आवाजाने सर्व सजीव मंत्रमुग्ध होतात. ज्या हालचाल करणाऱ्या गोष्टी आहेत त्या स्तब्ध होतात, झाडांना रोमांच येतो आणि त्यांच्या बंधनांची खूणही विसरली जाते.

( अनुष्टुप् ) एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः

अशा प्रकारे, वृंदावनात विहार करणाऱ्या भगवंताच्या लीला एकमेकींना सांगताना गोपिका त्या खेळात पूर्णपणे रंगून जातात.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे एकविंशोऽध्यायः

या प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील एकविसावे अध्याय संपला.

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम्। वृक्ष जीविकया जीवन्व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन्

ज्याचे मन विषयांच्या आसक्तीत गुंतले आहे, त्याला स्वतःचे किंवा श्रेष्ठ काहीही कळत नाही. तो फक्त शरीरासाठी जगतो, जणू काही पोटासाठी श्वास घेणाऱ्या भात्यासारखा, आणि त्याचे जीवन व्यर्थ जाते.

फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम्। श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम्

ही फळाची प्राप्ती माणसांसाठी खरे कल्याण नाही, पण लोकांना आकर्षित करण्यासाठी सांगितली जाते, जसे औषध गोड करून देतात म्हणजे लोक ते घेतील.

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च। आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु

माणसाचा जन्मापासूनच मन इच्छांमध्ये, प्राणात आणि आपल्या माणसांत गुंतलेले असते, जरी हेच त्यांच्या दुःखाचे कारण असते.

न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि। कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः

जे आपला खरा हित कळत नाहीत, ते दुःखाच्या मार्गावर भटकत राहतात. ज्ञानी माणूस त्यांना पुन्हा त्या अंधकारमय मार्गावर कसा लावील?

एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः। फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि

अशा प्रकारे, काही लोक समज न घेता, चुकीच्या बुद्धीने, फुलांसारख्या फळांच्या गोष्टी सांगत नाहीत, कारण वेद जाणणारे त्यांचे कौतुक करत नाहीत.

कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः। अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते

जे वासनेने, दयनीयतेने आणि लोभाने भरलेले आहेत, ज्यांचे मन फक्त फुलांमध्येच अडकले आहे, ते जणू अग्नीच्या मोहात पडलेल्या पतंगासारखे आहेत; त्यांना स्वतःचा खरा मार्गच कळत नाही.

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः। उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः

प्रिय, हे लोक मला ओळखत नाहीत, मी त्यांच्या हृदयात राहतो आणि ज्याच्यापासून हे सर्व जग निर्माण झाले आहे. जसे यज्ञ आणि स्तोत्रांनी तृप्त न होणारे, धुक्यामुळे दिसत नाहीत तसेच हे आहेत.

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः। हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना

माझा अप्रत्यक्ष हेतू न समजता, जे विषयांच्या आसक्तीत आहेत, त्यांना हिंसेत आसक्ती निर्माण झाली तर त्यांच्यासाठी यज्ञही सांगितलेले नाहीत.

हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया। यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन्खलाः

खरं तर, जे निर्दयी आहेत आणि स्वतःच्या सुखासाठी हिंसेने मिळवलेल्या प्राण्यांनी देव, पितर आणि भूत यांच्या पूजेसाठी यज्ञ करतात.

स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम्। आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथा वणिक्

जसे व्यापारी स्वप्नातील ऐश्वर्यासाठी खरी संपत्ती सोडतात, तसे हे लोक हृदयात त्या अस्थिर जगातील आशा धरतात, ज्या ऐकायला गोड वाटतात पण प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाहीत.

रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः। उपासत इन्द्र मुख्यान्देवादीन्न यथैव माम्

जे रज, सत्त्व किंवा तम या गुणांमध्ये स्थिर आहेत, आणि ज्यांना हे गुण प्रिय आहेत, ते इंद्र आणि इतर मुख्य देवतांची उपासना करतात, पण मला खऱ्या स्वरूपात ओळखत नाहीत.

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि। तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः

इथे देवतांची यज्ञांनी पूजा करून, 'आपण स्वर्गात जाऊन आनंद घेऊ' असे ते समजतात. पण स्वर्गसुख संपल्यावर, पुन्हा पृथ्वीवर श्रीमंत आणि मोठ्या घराण्यात जन्म घ्यावा असे ते इच्छितात.

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम्। मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते

फुलांसारख्या गोड शब्दांनी ज्यांचे मन भरकटले आहे, जे गर्विष्ठ आणि अतिलोलुप आहेत, त्यांना माझ्या शिकवणीचाही आकर्षण वाटत नाही.

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे। परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्

हे वेद ब्रह्म, आत्मा आणि देवता या विषयांवर आहेत आणि तीन विभागात विभागलेले आहेत. ऋषी अप्रत्यक्ष बोलतात आणि मलाही अप्रत्यक्ष बोलणे आवडते.

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम्। अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत्

शब्दस्वरूप ब्रह्म समजायला फार कठीण आहे. ते प्राण, इंद्रिये आणि मन यांच्याशी जोडलेलं आहे. त्याला काहीच सीमा नाही, ते खोल आहे, गूढ आहे आणि समुद्रासारखं पार करता येणं अशक्य आहे.

मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना। भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते

मी, अनंत शक्ती असलेल्या ब्रह्माने, हे शब्दरूप ब्रह्म सर्वत्र पसरवलं आहे. सर्व जीवांमध्ये ते ध्वनीच्या रूपात दिसतं, जसं कमळाच्या देठात असलेला तंतू दिसतो.

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात्। आकाशाद्घोषवान्प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा

जसं कोळी आपल्या हृदयातून जाळं तोंडातून बाहेर काढतो, तसंच आकाशातून प्राण, ध्वनीसहित, मनाच्या स्पर्शरूपाने प्रकट होतो.

छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः। ॐकाराद्व्यञ्जितस्पर्श स्वरोष्मान्तस्थभूषिताम्

तो प्रभू छंदांनी आणि अमृताने बनलेला आहे, त्याच्याकडे हजारो मार्ग आहेत. ओंकारातून, व्यंजन, स्वर, उष्म आणि अंतःस्थ अशा ध्वनींनी सुशोभित होऊन, तो आतमध्ये स्थिर आहे.

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः। अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम्

तोच स्वतः वेगवेगळ्या भाषांमध्ये, चार अक्षरांनी वाढणाऱ्या छंदांनी, ही महान आणि अनंत वाणी निर्माण करतो आणि पुन्हा मागे घेतो.

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्च बृहती पङ्क्तिरेव च। त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट्

गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप, बृहती, पंक्ती, तृष्टुप, जगती, अतिच्छंदस्, अत्यष्टि, अतिजगत आणि विराट — हे सर्व छंद आहेत.

किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत्। इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन

ही वाणी काय ठरवते, काय सांगते, काय सूचित करते किंवा वेगळं करते — या वाणीचं खऱ्या अर्थाने हृदय या जगात माझ्याशिवाय कुणालाच माहीत नाही.

मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम्। एतावान्सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति

ही वाणी मला स्थापन करते, मला दर्शवते, मला वेगळं करते आणि नाकारते. सर्व वेदांचा अर्थ, शब्दावर आधार ठेवून, मला वेगळा दाखवतो आणि शेवटी माया म्हणून सांगून तिला नाकारतो आणि कृपा करतो.

तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वावित् गवय कुञ्जरैः । गोपुच्छैः हरिभिः मर्कैः नकुलैः नाभिभिर्वृतम्

त्याचप्रमाणे, ती हरिण, रानडुक्कर, कुत्रे, गवे, कुंजरे, गायींची शेपटी, माकडे, मुंगूस आणि साप यांनी वेढलेली असते.

प्रविश्य तत्तीर्थवरं आदिराजः सहात्मजः । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम्

त्या श्रेष्ठ तीर्थात प्रवेश करून, राजाधिराज आपल्या मुलांसह गेला आणि तिथे बसलेल्या ऋषीला, यज्ञाग्नी प्रज्वलित असताना, पाहिलं.

विद्योतमानं वपुषा तपसि उग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । तद्व्याहृतामृतकला पीयूषश्रवणेन च

त्याने त्या ऋषीला तेजस्वी देहाने, दीर्घ काळ कठोर तप केलेला, पण भगवंताच्या प्रेमळ कटाक्षामुळे आणि अमृतासारख्या वचनांमुळे फार कृश न झालेला, असं पाहिलं.