श्रीमद्भागवतपुराणम्

चूतप्रवालबर्हस्तबक् उत्पलाब्ज मालानुपृक्तपरिधान विचित्रवेशौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्‌गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ

आंब्याची कोवळी पालवी, मोरपिस, कमळ व निलकमळांच्या माळा, फुलांनी सजलेली वस्त्रे, असे विविध वेश घालून, त्या दोघांनी गोपसमूहात रंगमंचावर नटासारखे गात नाचत तेजस्वीपणे शोभा केली.

गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणुः दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुङ्‌क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथाऽऽर्याः

सख्या, या वेणूने कोणते पुण्य केले असेल? कारण दामोदराच्या अधरातील अमृत तोच चाखतो, जे गोपिकांना देखील हवे आहे. त्याच्या उरलेल्या गोडीने नद्याही आनंदित होतात, त्यांचे पाणी थरथरते आणि झाडे वडीलधाऱ्यांसारखी अश्रू ढाळतात.

वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं यद् देवकीसुतपदाम्बु जलब्धलक्ष्मि । गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम्

सखी, व्रुंदावन पृथ्वीवर आपली कीर्ती पसरवते, कारण देवकीपुत्राच्या पावसाचा जल त्याला लाभले आहे. गोविंद वेणू वाजवताना पाहून मोर वेडे होऊन नाचतात आणि डोंगर उतारांवरील सर्व प्राणी स्तब्ध होतात.

धन्याः स्म मूढमतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्त विचित्रवेशम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः

आपण खरोखरच धन्य आहोत, कारण या साध्या हरिणीही धन्य आहेत — नंदनंदनाच्या सुंदर वेशातील दर्शनाने, कृष्णसारांसह वेणूचा आवाज ऐकून त्या प्रेमळ कटाक्षांनी पूजा करतात.

कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणु विविक्तगीतम् । देव्यो विमानगतयः स्मरनुन्नसारा भ्रश्यत् प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्यः

कृष्णाचे रूप आणि वर्तन डोळ्यांसाठी उत्सव आहे, त्याचा वेणूचा मधुर, एकांत गीत ऐकून, विमानात असलेल्या देव्या प्रेमाने व्याकुळ होतात, त्यांचे पुष्पमाळ गळून पडते आणि वस्त्रे सैल होतात.

गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत पीयूषमुत्तभितकर्णपुटैः पिबन्त्यः । शावाः स्नुतस्तनपयःकवलाः स्म तस्थुः गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकलाः स्पृशन्त्यः

कृष्णाच्या मुखातून निघणाऱ्या वेणूगानाचे अमृत कान उंचावून प्यायल्या, त्या गायी स्थिर उभ्या राहिल्या, वासरांनी तोंडात दूध धरलेच राहिले, डोळ्यांतून अश्रू येत गोविंदाकडे पाहत मनाने त्याला मिठी मारली.

प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् । आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान् श्रृण्वत्यमीलितदृशो विगतान्यवाचः

आई, या वनातील पक्षीदेखील धन्य आहेत. सुंदर फांद्यांवर बसून, कृष्णाच्या वेणूगानाचे ऐकताना त्यांनी डोळे मिटले आणि सर्व काही विसरले.

नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीतम् आवर्तलक्षित मनोभवभग्नवेगाः । आलिङ्‌गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारेः गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहाराः

नद्यांनी मुकुंदाच्या गाण्याचा आवाज ऐकला, त्यांच्या प्रवाहात वर्तुळे उमटली, मनातील वेग शमला, त्या आपल्या लाटांच्या बाहूंनी मुरारीला मिठी मारतात आणि त्याच्या पायांवर कमळ अर्पण करतात.

दृष्ट्वाऽऽतपे व्रजपशून् सह रामगोपैः सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः सख्युर्व्यधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम्

व्रजातील गायी, राम आणि गोपाळ मुलांसह उन्हात चरणार्या, कृष्ण वेणू वाजवत असताना, झाडांनी प्रेमाने फुलांच्या फांद्या उंचावल्या आणि आपल्या देहाने मित्रासाठी छत्र धरले.

पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग श्रीकुङ्‌कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम्

पुलिंद स्त्रिया, महान गायकाच्या चरणकमळांवरील कुंकुम, जे त्यांच्या प्रियजनांच्या वक्षस्थळी लागले होते आणि गवतावर उरले होते, ते आपल्या मुखावर आणि उराशी लावतात आणि त्याला पाहून जागृत झालेली प्रेमाची जाणीव शमवतात.

हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो यद् रामकृष्णचरणस्परशप्रमोदः । मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत् पानीयसूयवस कन्दरकन्दमूलैः

पहा, हा डोंगर हरिचा सर्वात उत्तम सेवक आहे. राम आणि कृष्ण यांच्या पायांचा स्पर्श मिळाल्याने तो आनंदित झाला आहे. तो आपल्या उतारावरून पाणी, कोवळे गवत आणि मुळं देऊन त्यांना, त्यांच्या गाईंना आणि मित्रांना आदर दाखवतो.

गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार वेणुस्वनैः कलपदैस्तनुभृत्सु सख्यः । अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां निर्योगपाशकृत लक्षणयोर्विचित्रम्

राम आणि कृष्ण गाई आणि गवळ्यांबरोबर वनात जात असताना, त्यांच्या वेणूच्या गोड आवाजाने सर्व सजीव मंत्रमुग्ध होतात. ज्या हालचाल करणाऱ्या गोष्टी आहेत त्या स्तब्ध होतात, झाडांना रोमांच येतो आणि त्यांच्या बंधनांची खूणही विसरली जाते.

( अनुष्टुप् ) एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः

अशा प्रकारे, वृंदावनात विहार करणाऱ्या भगवंताच्या लीला एकमेकींना सांगताना गोपिका त्या खेळात पूर्णपणे रंगून जातात.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे एकविंशोऽध्यायः

या प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील एकविसावे अध्याय संपला.

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम्। वृक्ष जीविकया जीवन्व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन्

ज्याचे मन विषयांच्या आसक्तीत गुंतले आहे, त्याला स्वतःचे किंवा श्रेष्ठ काहीही कळत नाही. तो फक्त शरीरासाठी जगतो, जणू काही पोटासाठी श्वास घेणाऱ्या भात्यासारखा, आणि त्याचे जीवन व्यर्थ जाते.

फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम्। श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम्

ही फळाची प्राप्ती माणसांसाठी खरे कल्याण नाही, पण लोकांना आकर्षित करण्यासाठी सांगितली जाते, जसे औषध गोड करून देतात म्हणजे लोक ते घेतील.

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च। आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु

माणसाचा जन्मापासूनच मन इच्छांमध्ये, प्राणात आणि आपल्या माणसांत गुंतलेले असते, जरी हेच त्यांच्या दुःखाचे कारण असते.

न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि। कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः

जे आपला खरा हित कळत नाहीत, ते दुःखाच्या मार्गावर भटकत राहतात. ज्ञानी माणूस त्यांना पुन्हा त्या अंधकारमय मार्गावर कसा लावील?

एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः। फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि

अशा प्रकारे, काही लोक समज न घेता, चुकीच्या बुद्धीने, फुलांसारख्या फळांच्या गोष्टी सांगत नाहीत, कारण वेद जाणणारे त्यांचे कौतुक करत नाहीत.

कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः। अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते

जे वासनेने, दयनीयतेने आणि लोभाने भरलेले आहेत, ज्यांचे मन फक्त फुलांमध्येच अडकले आहे, ते जणू अग्नीच्या मोहात पडलेल्या पतंगासारखे आहेत; त्यांना स्वतःचा खरा मार्गच कळत नाही.

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः। उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः

प्रिय, हे लोक मला ओळखत नाहीत, मी त्यांच्या हृदयात राहतो आणि ज्याच्यापासून हे सर्व जग निर्माण झाले आहे. जसे यज्ञ आणि स्तोत्रांनी तृप्त न होणारे, धुक्यामुळे दिसत नाहीत तसेच हे आहेत.

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः। हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना

माझा अप्रत्यक्ष हेतू न समजता, जे विषयांच्या आसक्तीत आहेत, त्यांना हिंसेत आसक्ती निर्माण झाली तर त्यांच्यासाठी यज्ञही सांगितलेले नाहीत.

हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया। यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन्खलाः

खरं तर, जे निर्दयी आहेत आणि स्वतःच्या सुखासाठी हिंसेने मिळवलेल्या प्राण्यांनी देव, पितर आणि भूत यांच्या पूजेसाठी यज्ञ करतात.

स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम्। आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथा वणिक्

जसे व्यापारी स्वप्नातील ऐश्वर्यासाठी खरी संपत्ती सोडतात, तसे हे लोक हृदयात त्या अस्थिर जगातील आशा धरतात, ज्या ऐकायला गोड वाटतात पण प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाहीत.

रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः। उपासत इन्द्र मुख्यान्देवादीन्न यथैव माम्

जे रज, सत्त्व किंवा तम या गुणांमध्ये स्थिर आहेत, आणि ज्यांना हे गुण प्रिय आहेत, ते इंद्र आणि इतर मुख्य देवतांची उपासना करतात, पण मला खऱ्या स्वरूपात ओळखत नाहीत.

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि। तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः

इथे देवतांची यज्ञांनी पूजा करून, 'आपण स्वर्गात जाऊन आनंद घेऊ' असे ते समजतात. पण स्वर्गसुख संपल्यावर, पुन्हा पृथ्वीवर श्रीमंत आणि मोठ्या घराण्यात जन्म घ्यावा असे ते इच्छितात.

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम्। मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते

फुलांसारख्या गोड शब्दांनी ज्यांचे मन भरकटले आहे, जे गर्विष्ठ आणि अतिलोलुप आहेत, त्यांना माझ्या शिकवणीचाही आकर्षण वाटत नाही.

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे। परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्

हे वेद ब्रह्म, आत्मा आणि देवता या विषयांवर आहेत आणि तीन विभागात विभागलेले आहेत. ऋषी अप्रत्यक्ष बोलतात आणि मलाही अप्रत्यक्ष बोलणे आवडते.

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम्। अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत्

शब्दस्वरूप ब्रह्म समजायला फार कठीण आहे. ते प्राण, इंद्रिये आणि मन यांच्याशी जोडलेलं आहे. त्याला काहीच सीमा नाही, ते खोल आहे, गूढ आहे आणि समुद्रासारखं पार करता येणं अशक्य आहे.