श्रीमद्भागवतपुराणम्

प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमद्‌भागवतध्वनेः । कलेर्दोषा इमे सर्व सिंहशब्दाद् वृका इव

श्रीमद्भागवताच्या मार्गाचा शब्द ऐकून कलियुगातील हे सर्व दोष सिंहाच्या गर्जनेने लपणाऱ्या लांडग्यांसारखे नाहीसे होतील.

ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा । प्रतिगेहं प्रतिजनं ततः क्रीडां करिष्यति

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त अशी भक्ती, प्रेमाचा रस देणारी, घराघरात आणि प्रत्येक माणसात आनंदाने खेळू लागेल.

नारद उवाच - वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैः प्रबोधितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा

नारद म्हणाले – वेद, वेदांताचे घोष, गीतेचे पठण यामुळेही भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य हे त्रिकुट मनात जागृत होत नाही, जेव्हा—

श्रीमद्‌भागवत आलापात् तत्कथं बोधमेष्यति । तत्कथासु तु वेदार्थः श्लोके श्लोके पदे पदे

श्रीमद्भागवताचं पठण केल्यावर त्या विषयाचं खरं समज येतं; त्यातल्या गोष्टींमध्ये, प्रत्येक श्लोकात, प्रत्येक शब्दात वेदांचा अर्थ आहे.

छिन्दन्तु संशयं ह्येनं भवन्तोऽमोघदर्शनाः । विलम्बो नात्र कर्तव्यः शरणागतवत्सलाः

ज्यांचं दृष्टी नेहमी खरी असते, अशा तुम्ही सर्वांनी कृपया माझ्या मनातलं हे शंका दूर करा; कारण तुम्ही शरण आलेल्यांवर नेहमी दया करता, म्हणून इथे विलंब करू नका.

कुमारा ऊचुः - वेदोपनिषदां सारात् जाता भागवती कथा । अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलाकृतिः

कुमार म्हणाले - वेद आणि उपनिषदांचा सारांश म्हणजे भागवती कथा; म्हणूनच ती इतर सर्व कथांपेक्षा वेगळी आणि सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि तिचं फळही खास वेगळं आहे.

आमूलाग्रं रसस्तिष्ठन् नास्ते न स्वाद्यते यथा । सभूयः संपृथग्भूतः फले विश्वमनोहरः

जसं एखाद्या फळात मूळापासून टोकापर्यंत रस असतो, पण तो रस वेगळा केल्याशिवाय खरा स्वाद येत नाही, तसंच पूर्णपणे वेगळा झाल्यावर ते फळ सगळ्यांना आवडतं.

यथा दुग्धे स्थितं सर्पिः न स्वादायोपकल्पते । पृथग्भूतं हि तद्‌गव्यं देवानां रसवर्धनम्

जसं दूधात तुप असतं, पण ते वेगळं काढल्याशिवाय त्याचा स्वाद लागत नाही; आणि ते तुप वेगळं केल्यावर देवांना आनंद देतं, तसंच आहे.

इक्षूणामपि मध्यान्तं शर्करा व्याप्य तिष्ठति । पृथग्भूता च सा मिष्टा तथा भागवती कथा

जसं ऊसाच्या आतून शेवटपर्यंत साखर भरलेली असते, पण ती वेगळी काढल्यावरच गोड लागते, तशीच भागवती कथा आहे.

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां स्थापनाय प्रकाशितम्

हे भागवत नावाचं पुराण, जे ज्ञानी लोकांनी मान्य केलं आहे, भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांची स्थापना व्हावी म्हणून प्रकट झालं आहे.

वेदान्तवेदसुस्नाते गीताया अपि कर्तरि । परितापवति व्यासे मुह्यत्यज्ञानसागरे

ज्यांनी वेद आणि वेदान्तात स्नान केलं, गीतेचे कर्ते आहेत, असे व्यासही दुःखाने ग्रासले गेले, तेव्हा अज्ञानाच्या समुद्रात ते गोंधळले.

तदा त्वया पुरा प्रोक्तं चतुःश्लोकसमन्वितम् । तदीयश्रवणात् सद्यो निर्बाधो बादरायणः

मग पूर्वी तू चार श्लोकांत सांगितलं होतंस; ते ऐकल्यावरच बादरायणाचं दुःख लगेच नाहीसं झालं.

तत्र ते विस्मयः केन यतः प्रश्नकरो भवान् । श्रीमद्‌भागवतं श्राव्य शोकदुःखविनाशनम्

मग तुला हे आश्चर्य कशामुळे वाटलं, म्हणून तू हा प्रश्न विचारलास? श्रीमद्भागवत ऐकावं, कारण ते शोक आणि दुःख नाहीसं करतं.

नारद उवाच - (वसंतितिलका) यद्दर्शनं च विनिहन्त्यशुभानि सद्यः श्रेयस्तनोति भवदुःखदवार्दितानाम् । निःशेषशेषमुखगीतकथैकपानाः प्रेमप्रकाशकृतये शरणं गतोऽस्मि

नारद म्हणाले - ज्याचं दर्शन होताच सर्व अशुभ गोष्टी लगेच नाहीशा होतात, आणि जन्ममरणाच्या दुःखाने त्रस्त लोकांना कल्याण मिळतं, जिथे शुद्ध लोकांच्या तोंडून फक्त कथा ऐकण्याचा आनंद मिळतो, आणि प्रेम प्रकट होतं, अशा त्या शरणाला मी गेलो आहे.

भाग्योदयेन बहुजन्मसमर्जितेन सत्संगमं च लभते पुरुषो यदा वै । अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकार नाशं विधाय हि तदोदयते विवेकः

अनेक जन्मांचं पुण्य उगवलं की, माणसाला सत्संग मिळतो; तेव्हा अज्ञानामुळे आलेला मोह आणि अहंकाराचा अंधार नाहीसा होऊन विवेक जागतो.

श्रीमद्‌भागवतमाहात्म्यम् - तृतीयोऽध्यायः सनकादिमुखात् श्रीमद्‌भागवतश्रवणेन भक्त्तेस्तुष्टीर्ज्ञानवैराग्ययोः पुष्टिश्च - नारद उवाच - (अनुष्टुप्) ज्ञानयज्ञं करिष्यामि शुकशास्त्रकथोज्ज्वलम् । भक्तिर्ज्ञानविरागाणां स्थापनार्थं प्रयत्‍नतः

श्रीमद्भागवताचं माहात्म्य - तिसरा अध्याय. सनकादी ऋषींच्या तोंडून श्रीमद्भागवत ऐकल्यावर भक्ताचं मन तृप्त होतं, आणि ज्ञान-वैऱाग्य वाढतं.

कुत्र कार्यो मया यज्ञः स्थलं तद्‌वाच्यतामिह । महिमा शुकशास्त्रस्य वक्तव्यो वेदपारगैः

नारद म्हणाले - मी शुकदेवांच्या शास्त्रकथांनी उजळलेला ज्ञानयज्ञ करणार आहे, भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांची स्थापना व्हावी म्हणून मी हे मनापासून करतो.

कियद्‌भिः दिवसैः श्राव्या श्रीमद्‌भागवती कथा । को विधिः तत्र कर्तव्यो ममेदं ब्रुवतामितः

हा यज्ञ कुठे करावा, ते इथे सांगा. शुकशास्त्राचं माहात्म्य वेदपारंगत लोकांनी सांगावं.

कुमारा ऊचुः - श्रृणु नारद वक्ष्यामो विनम्राय विवेकिने । गंगाद्वारसमीपे तु तटं आनन्दनामकम्

कुमार म्हणाले - नारद, ऐक, आम्ही तुला सांगतो, कारण तू नम्र आणि विवेकी आहेस. गंगाकाठी आनंद नावाचं एक ठिकाण आहे.

नानाऋषिगणैर्जुष्टं देवसिद्धनिषेवनम् । नानातरुलताकीर्णं नवकोमलवालुकम्

तिथे अनेक ऋषी नेहमी असतात, देव आणि सिद्ध लोक येतात, वेगवेगळ्या झाडांनी आणि वेलींनी ते ठिकाण भरलेलं आहे, आणि तिथे नवी, मऊ वाळू आहे.

रम्यं एकान्तदेशस्थं हेमपद्मसुसौरभम् । यत्समीपस्थजीवानां वैरं चेतसि न स्थितम्

ते रम्य, एकांत असं ठिकाण आहे, तिथे सोन्यासारखा कमळाचा सुगंध दरवळतो, आणि तिथे राहणाऱ्यांच्या मनात कोणताही वैर राहत नाही.

ज्ञानयज्ञस्त्वया तत्र कर्तव्यो हि अप्रयत्‍नतः । अपूर्वरसरूपा च कथा तत्र भविष्यति

तेथे सुवर्ण कमळांनी दरवळणारे, सुंदर व एकांत असे स्थान आहे, जिथे आजूबाजूच्या जीवांच्या मनात वैरभाव राहत नाही.

पुरःस्थं निर्बलं चैव जराजीर्णकलेवरम् । तद्‌द्वयं च पुरस्कृत्य भक्तिस्तत्रागमिष्यति

समोर वृद्ध, अशक्त शरीर ठेवून आणि हे दोन्ही लक्षात घेऊन, तेथे भक्ती येईल.

यत्र भागवती वार्ता तत्र भक्त्यादिकं व्रजेत् । कथाशब्दं समाकर्ण्य तत्त्रिकं तरुणायते

जिथे भागवताची गोष्ट सांगितली जाते, तिथे भक्ती व तिचे सोबती येतात; त्या कथेला ऐकून, हे तिघेही तरुण होतात.

सूत उवाच - एवमुक्त्वा कुमारास्ते नारदेन समं ततः । गंगातटं समाजग्मुः कथापानाय सत्वराः

सूतम्हणाले — असे सांगून कुमार आणि नारद, त्वरित गंगेच्या काठावर आले, कथा ऐकण्यासाठी.

यदा यातास्तटं ते तु तदा कोलाहलोऽप्यभूत् । भूर्लोके देवलोके च ब्रह्मलोके तथैव च

जेव्हा ते काठावर पोहोचले, तेव्हा पृथ्वीवर, देवांच्या लोकात आणि ब्रह्मलोकातही मोठा गोंधळ झाला.

श्रीभागवतपीयूष पानाय रसलम्पटाः । धावन्तोऽप्याययुः सर्वे प्रथमं ये च वैष्णवाः

श्रीभागवताचा अमृतरस प्यायला आसुसलेले सर्वजण धावत आले, आणि वैष्णव सर्वात आधी पोहोचले.

(वंशस्थ) भृगुर्वसिष्ठश्च्यवनश्च गौतमो मेधातिथिर्देवलदेवरातौ । रामस्तथा गाधिसुतश्च शाकलो मृकण्डुपुत्रात्रिजपिप्पलादाः

भृगु, वसिष्ठ, च्यवन, गौतम, मेधातिथी, देवल, देवरात, राम, गाधीचा पुत्र, शाकल, मृकंडुचा मुलगा, अत्रि आणि पिप्पलाद हे सर्व आले.

(इंद्रवज्रा) योगेश्वरौ व्यासपराशरौ च छायाशुको जाजलिजह्नुमुख्याः । सर्वेऽप्यमी मुनिगणाः सहपुत्रशिष्याः स्वस्त्रीभिराययुरतिप्रणयेन युक्ताः

योगेश्वर, व्यास, पराशर, छायाशुक, जाजली, जह्नु आणि इतर प्रमुख ऋषी, आपापल्या पुत्र, शिष्य आणि स्त्रियांसह, मोठ्या प्रेमाने आले.