श्रीमद्भागवतपुराणम्

उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद्‌ विना । राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप

कमळे सूर्य उगवल्यावर आनंदली, पण कुमुदिनी नाही; जसे चांगला राजा असताना लोक निर्भय असतात, पण दरोडेखोर असताना नाही.

पुरग्रामेष्वाग्रयणैः इन्द्रियैश्च महोत्सवैः । बभौ भूः पक्वसस्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः

नगरांत आणि गावांत सण-उत्सवांनी आणि इंद्रियांना आनंद देणाऱ्या गोष्टींनी, पृथ्वी पिकांनी समृद्ध आणि हरिच्या कलांनी अधिकच शोभली.

वणिङ्‌मुनि नृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे । वर्षरुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते

व्यापारी, ऋषी आणि राजे, स्नान करून, आपापली कामे साधण्यासाठी बाहेर पडले, जसे सिद्ध पुरुष पावसाळ्याने थांबलेले, योग्य वेळ आली की स्वतःचे शरीर प्राप्त करतात.

तेभ्यः सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम्

त्यांनी आपल्यासाठी स्वतःचे नगर आणि लोक निर्माण केले; पूर्वी निर्माण केलेल्यांना पाहून त्यांनी सृष्टीच्या अधिपतीचे स्तुती केली.

अहो एतत् जगत्स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकं अन्नमदाम हे

अहो, हे जगाच्या सृष्टीकर्त्या, तुझे हे कार्य किती उत्तम आहे! ज्याच्यात सर्व विधी स्थिर आहेत, चला आपण एकत्र अन्नाचा आस्वाद घेऊया.

तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीन् ऋषिः हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः

तप, विद्या आणि योगाने परिपूर्ण, आणि गाढ ध्यानात मग्न असलेल्या हृषीकेशाने, ऋषींच्या ऋषीने, इच्छित प्रजांची निर्मिती केली.

तेभ्यश्चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशमदादजः । यत्तत् समाधियोगर्द्धि तपोविद्याविरक्तिमत्

त्यांना प्रत्येकाला, अजन्म्याने आपल्या देहाचा एक अंश दिला — तो म्हणजे ध्यान, योग, तप, विद्या आणि वैराग्य यांची समृद्धी.

वेणुगीतम् - भगवतो मधुरं वेणुनादं आकर्ण्य गोपीभिः तद्‌गुणगानम् श्रीशुक उवाच । ( अनुष्टुप् ) इत्थं शरत् स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना । न्यविशद् वायुना वातं स गोगोपालकोऽच्युतः

शुक म्हणाले: अशा प्रकारे, शरद ऋतूत, स्वच्छ पाणी आणि उमललेल्या कमळांच्या सुगंधाने भरलेल्या वाऱ्यात, अच्युत गायी आणि गोपाळ मुलांसह त्या वनात शिरला.

( पुष्पिताग्रा ) कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्‌ग द्विजकुलघुष्टसरःसरिन्महीध्रम् । मधुपतिरवगाह्य चारयन् गाः सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम्

फुललेल्या झाडांनी, गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांनी आणि पक्ष्यांच्या आवाजांनी भरलेल्या सरोवरांनी व नद्यांनी नटलेल्या त्या वनात, मधुपती आपल्या मित्रांसह गायी चरवत गेला आणि त्याने वेणू वाजवला.

( अनुष्टुप् ) तद् व्रजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम् । काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन्

व्रजातील स्त्रियांनी जेव्हा तो वेणूचा प्रेम जागवणारा गोड आवाज ऐकला, तेव्हा काहींनी कृष्ण त्यांच्या नजरेआड असताना तो अनुभव आपल्या सखींस सांगितला.

तद् वर्णयितुमारब्धाः स्मरन्त्यः कृष्णचेष्टितम् । नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप

त्या कृष्णाच्या लीला आठवत त्याचे वर्णन करू लागल्या, पण प्रेमाच्या ओघात मन अस्थिर झाल्याने त्या पुढे बोलूच शकल्या नाहीत.

( मंदाक्रांता ) बर्हापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं । बिभ्रद् वासः कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोरधरसुधयापूरयन् गोपवृन्दैः । वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्तिः

मोरपिस मस्तकी, नटश्रेष्ठाचा देखणा देह, कानात कर्णिकार फुले, सोन्यासारखी पिवळी वस्त्रे, वैजयंतिमाळ गळ्यात, अधरातील अमृत वेणूच्या छिद्रांत ओतत, गोपमित्रांनी वेढलेला, गाण्याच्या कीर्तीने व्रुंदावन आपल्या पावलांनी पावन करत तो आत शिरला.

( अनुष्टुप् ) इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् । श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेभिरे

राजा, असा सर्व जीवांना मोहून टाकणारा वेणूचा आवाज जेव्हा व्रजातील सर्व स्त्रियांनी ऐकला, तेव्हा त्या त्याचे वर्णन करत त्यातच मग्न झाल्या.

श्रीगोप्य ऊचुः । ( वसंततिलका ) अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदामः सख्यः पशूननु विवेशयतोर्वयस्यैः । वक्त्रं व्रजेशसुतयोरनवेणुजुष्टं यैर्वा निपीतमनुरक्त-कटाक्षमोक्षम्

गोप्या म्हणाल्या: सख्या, डोळ्यांना याहून मोठे फळ दुसरे काहीच नाही — व्रजेन्द्रपुत्र दोघे आपल्या मित्रांसह गायी चरवत असताना, त्यांच्या चेहऱ्यावर वेणूचा गोड स्पर्श आणि प्रेमळ कटाक्ष मिळतो.

चूतप्रवालबर्हस्तबक् उत्पलाब्ज मालानुपृक्तपरिधान विचित्रवेशौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्‌गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ

आंब्याची कोवळी पालवी, मोरपिस, कमळ व निलकमळांच्या माळा, फुलांनी सजलेली वस्त्रे, असे विविध वेश घालून, त्या दोघांनी गोपसमूहात रंगमंचावर नटासारखे गात नाचत तेजस्वीपणे शोभा केली.

गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणुः दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुङ्‌क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथाऽऽर्याः

सख्या, या वेणूने कोणते पुण्य केले असेल? कारण दामोदराच्या अधरातील अमृत तोच चाखतो, जे गोपिकांना देखील हवे आहे. त्याच्या उरलेल्या गोडीने नद्याही आनंदित होतात, त्यांचे पाणी थरथरते आणि झाडे वडीलधाऱ्यांसारखी अश्रू ढाळतात.

वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं यद् देवकीसुतपदाम्बु जलब्धलक्ष्मि । गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम्

सखी, व्रुंदावन पृथ्वीवर आपली कीर्ती पसरवते, कारण देवकीपुत्राच्या पावसाचा जल त्याला लाभले आहे. गोविंद वेणू वाजवताना पाहून मोर वेडे होऊन नाचतात आणि डोंगर उतारांवरील सर्व प्राणी स्तब्ध होतात.

धन्याः स्म मूढमतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्त विचित्रवेशम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः

आपण खरोखरच धन्य आहोत, कारण या साध्या हरिणीही धन्य आहेत — नंदनंदनाच्या सुंदर वेशातील दर्शनाने, कृष्णसारांसह वेणूचा आवाज ऐकून त्या प्रेमळ कटाक्षांनी पूजा करतात.

कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणु विविक्तगीतम् । देव्यो विमानगतयः स्मरनुन्नसारा भ्रश्यत् प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्यः

कृष्णाचे रूप आणि वर्तन डोळ्यांसाठी उत्सव आहे, त्याचा वेणूचा मधुर, एकांत गीत ऐकून, विमानात असलेल्या देव्या प्रेमाने व्याकुळ होतात, त्यांचे पुष्पमाळ गळून पडते आणि वस्त्रे सैल होतात.

गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत पीयूषमुत्तभितकर्णपुटैः पिबन्त्यः । शावाः स्नुतस्तनपयःकवलाः स्म तस्थुः गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकलाः स्पृशन्त्यः

कृष्णाच्या मुखातून निघणाऱ्या वेणूगानाचे अमृत कान उंचावून प्यायल्या, त्या गायी स्थिर उभ्या राहिल्या, वासरांनी तोंडात दूध धरलेच राहिले, डोळ्यांतून अश्रू येत गोविंदाकडे पाहत मनाने त्याला मिठी मारली.

प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् । आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान् श्रृण्वत्यमीलितदृशो विगतान्यवाचः

आई, या वनातील पक्षीदेखील धन्य आहेत. सुंदर फांद्यांवर बसून, कृष्णाच्या वेणूगानाचे ऐकताना त्यांनी डोळे मिटले आणि सर्व काही विसरले.

नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीतम् आवर्तलक्षित मनोभवभग्नवेगाः । आलिङ्‌गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारेः गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहाराः

नद्यांनी मुकुंदाच्या गाण्याचा आवाज ऐकला, त्यांच्या प्रवाहात वर्तुळे उमटली, मनातील वेग शमला, त्या आपल्या लाटांच्या बाहूंनी मुरारीला मिठी मारतात आणि त्याच्या पायांवर कमळ अर्पण करतात.

दृष्ट्वाऽऽतपे व्रजपशून् सह रामगोपैः सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः सख्युर्व्यधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम्

व्रजातील गायी, राम आणि गोपाळ मुलांसह उन्हात चरणार्या, कृष्ण वेणू वाजवत असताना, झाडांनी प्रेमाने फुलांच्या फांद्या उंचावल्या आणि आपल्या देहाने मित्रासाठी छत्र धरले.

पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग श्रीकुङ्‌कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम्

पुलिंद स्त्रिया, महान गायकाच्या चरणकमळांवरील कुंकुम, जे त्यांच्या प्रियजनांच्या वक्षस्थळी लागले होते आणि गवतावर उरले होते, ते आपल्या मुखावर आणि उराशी लावतात आणि त्याला पाहून जागृत झालेली प्रेमाची जाणीव शमवतात.

हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो यद् रामकृष्णचरणस्परशप्रमोदः । मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत् पानीयसूयवस कन्दरकन्दमूलैः

पहा, हा डोंगर हरिचा सर्वात उत्तम सेवक आहे. राम आणि कृष्ण यांच्या पायांचा स्पर्श मिळाल्याने तो आनंदित झाला आहे. तो आपल्या उतारावरून पाणी, कोवळे गवत आणि मुळं देऊन त्यांना, त्यांच्या गाईंना आणि मित्रांना आदर दाखवतो.

गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार वेणुस्वनैः कलपदैस्तनुभृत्सु सख्यः । अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां निर्योगपाशकृत लक्षणयोर्विचित्रम्

राम आणि कृष्ण गाई आणि गवळ्यांबरोबर वनात जात असताना, त्यांच्या वेणूच्या गोड आवाजाने सर्व सजीव मंत्रमुग्ध होतात. ज्या हालचाल करणाऱ्या गोष्टी आहेत त्या स्तब्ध होतात, झाडांना रोमांच येतो आणि त्यांच्या बंधनांची खूणही विसरली जाते.

( अनुष्टुप् ) एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः

अशा प्रकारे, वृंदावनात विहार करणाऱ्या भगवंताच्या लीला एकमेकींना सांगताना गोपिका त्या खेळात पूर्णपणे रंगून जातात.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे एकविंशोऽध्यायः

या प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील एकविसावे अध्याय संपला.

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम्। वृक्ष जीविकया जीवन्व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन्

ज्याचे मन विषयांच्या आसक्तीत गुंतले आहे, त्याला स्वतःचे किंवा श्रेष्ठ काहीही कळत नाही. तो फक्त शरीरासाठी जगतो, जणू काही पोटासाठी श्वास घेणाऱ्या भात्यासारखा, आणि त्याचे जीवन व्यर्थ जाते.