श्रीमद्भागवतपुराणम्

प्रावृट्‌श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वभूतमुदावहाम् । भगवान् पूजयांचक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम्

पावसाळ्याचे सौंदर्य पाहून, जे सर्व जीवांना आनंद देणारे आणि स्वतःच्या शक्तीने अधिक तेजस्वी झाले होते, भगवंताने त्याची पूजा केली.

एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे । शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला

राम आणि केशव व्रजात राहत असताना, शरद ऋतू आली; आकाश निरभ्र, पाणी स्वच्छ आणि वारा मृदू झाला.

शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः । भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया

शरद ऋतूत, कमळांची फुले उमलली आणि पाण्याला त्याची नैसर्गिक शुद्धता मिळाली; जसे योगाभ्यासाने पतितांची मने पुन्हा स्वाभाविक स्थितीत येतात.

व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुवः पङ्‌कमपां मलम् । शरत् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम्

शरद ऋतूने आकाशातील ढग, पृथ्वीवरील मळ आणि पाण्यातील घाण दूर केली; जसे कृष्णभक्ती साधकांच्या मनातील अशुद्धता दूर करते.

सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्रवर्चसः । यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः

सर्व संपत्ती सोडून त्यांनी निर्मळ तेजाने उजळून गेले, जसे सर्व इच्छा टाकून दिलेले, शांत आणि पापमुक्त ऋषी असतात.

गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् । यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा

डोंगरांनी आपले पाणी सोडले, पण कधी कधी शुभ गोष्टी थांबवल्या, जसे ज्ञानी लोक योग्य वेळी ज्ञानरूपी अमृत देतात किंवा देत नाहीत.

नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचराः । यथाऽऽयुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः

गाढ पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांना पाणी कमी होत आहे हे कळलेच नाही, जसे मूर्ख गृहस्थांना रोज रोज त्यांचे आयुष्य कमी होत आहे हे समजत नाही.

गाधवारिचरास्तापं अविन्दन् शरदर्कजम् । यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्यविजितेन्द्रियः

गाढ पाण्यातील प्राण्यांना शरद ऋतूच्या सूर्यामुळे होणारे ताप जाणवले नाही, जसे गरीब, दीन आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेल्या गृहस्थाला दुःख कळत नाही.

शनैः शनैर्जहुः पङ्‌कं स्थलान्यामं च वीरुधः । यथाहंममतां धीराः शरीरादिष्वनात्मसु

वनस्पतींनी हळूहळू चिखल आणि कोरडेपणा झटकून दिला, जसे शहाणे लोक शरीर व इतर परकीय वस्तूंमध्ये 'मी' आणि 'माझे'पणाची भावना हळूहळू सोडतात.

निश्चलाम्बुरभूत् तूष्णीं समुद्रः शरदागमे । आत्मनि उपरते सम्यङ्‌ मुनिर्व्युपरतागमः

शरद ऋतू येताच समुद्र स्थिर आणि शांत झाला, जसे सर्व गती थांबल्यावर साधू पूर्णपणे आत्म्यात लीन होतो.

केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभिः । यथा प्राणैः स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः

शेतकऱ्यांनी मजबूत बंधाऱ्यांनी शेतांतून पाणी घेतले, जसे योगी प्राणाच्या सहाय्याने ज्ञानाचा प्रवाह थांबवून त्यावर नियंत्रण ठेवतात.

शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानां उडुपोऽहरत् । देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम्

शरद ऋतूच्या सूर्याच्या किरणांनी निर्माण झालेला उष्णता चंद्राने सर्व जीवांपासून दूर केली, जसे मुकुंदाने व्रजमधील गोपींच्या देहाभिमानातून होणारे दुःख दूर केले.

खमशोभत निर्मेघं शरद् विमलतारकम् । सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम्

शरद ऋतूमध्ये आकाश निरभ्र आणि स्वच्छ ताऱ्यांनी भरलेले दिसले, जसे सत्त्वगुणयुक्त मन ब्रह्मध्वनीचा अर्थ स्पष्टपणे पाहते.

अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणैः शशी । यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि

चंद्र ताऱ्यांनी वेढलेला, आकाशात अखंड तेजाने चमकत होता, जसे कृष्ण वृष्णिकुळाने वेढलेला पृथ्वीवर तेजस्वी दिसत होता.

आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसून वनमारुतम् । जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतसः

फुलांच्या सुवासिक वाऱ्याचा, जो थंड आणि उबदार दोन्ही होता, लोकांनी आस्वाद घेतला आणि त्यांचे ताप दूर झाले, पण कृष्णाने ज्यांची मने जिंकली त्या गोपींचे दुःख मात्र गेले नाही.

गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् । अन्वीयमानाः स्ववृषैः फलैरीशक्रिया इव

गायी, हरणे, पक्षी, स्त्रिया आणि फुलांनी बहरलेल्या वनस्पती शरद ऋतूत फुलल्या, कारण त्यांना त्यांच्या नरांनी शोधले, जसे फळे परमेश्वराच्या कृतीने येतात.

उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद्‌ विना । राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप

कमळे सूर्य उगवल्यावर आनंदली, पण कुमुदिनी नाही; जसे चांगला राजा असताना लोक निर्भय असतात, पण दरोडेखोर असताना नाही.

पुरग्रामेष्वाग्रयणैः इन्द्रियैश्च महोत्सवैः । बभौ भूः पक्वसस्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः

नगरांत आणि गावांत सण-उत्सवांनी आणि इंद्रियांना आनंद देणाऱ्या गोष्टींनी, पृथ्वी पिकांनी समृद्ध आणि हरिच्या कलांनी अधिकच शोभली.

वणिङ्‌मुनि नृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे । वर्षरुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते

व्यापारी, ऋषी आणि राजे, स्नान करून, आपापली कामे साधण्यासाठी बाहेर पडले, जसे सिद्ध पुरुष पावसाळ्याने थांबलेले, योग्य वेळ आली की स्वतःचे शरीर प्राप्त करतात.

तेभ्यः सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम्

त्यांनी आपल्यासाठी स्वतःचे नगर आणि लोक निर्माण केले; पूर्वी निर्माण केलेल्यांना पाहून त्यांनी सृष्टीच्या अधिपतीचे स्तुती केली.

अहो एतत् जगत्स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकं अन्नमदाम हे

अहो, हे जगाच्या सृष्टीकर्त्या, तुझे हे कार्य किती उत्तम आहे! ज्याच्यात सर्व विधी स्थिर आहेत, चला आपण एकत्र अन्नाचा आस्वाद घेऊया.

तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीन् ऋषिः हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः

तप, विद्या आणि योगाने परिपूर्ण, आणि गाढ ध्यानात मग्न असलेल्या हृषीकेशाने, ऋषींच्या ऋषीने, इच्छित प्रजांची निर्मिती केली.

तेभ्यश्चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशमदादजः । यत्तत् समाधियोगर्द्धि तपोविद्याविरक्तिमत्

त्यांना प्रत्येकाला, अजन्म्याने आपल्या देहाचा एक अंश दिला — तो म्हणजे ध्यान, योग, तप, विद्या आणि वैराग्य यांची समृद्धी.

वेणुगीतम् - भगवतो मधुरं वेणुनादं आकर्ण्य गोपीभिः तद्‌गुणगानम् श्रीशुक उवाच । ( अनुष्टुप् ) इत्थं शरत् स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना । न्यविशद् वायुना वातं स गोगोपालकोऽच्युतः

शुक म्हणाले: अशा प्रकारे, शरद ऋतूत, स्वच्छ पाणी आणि उमललेल्या कमळांच्या सुगंधाने भरलेल्या वाऱ्यात, अच्युत गायी आणि गोपाळ मुलांसह त्या वनात शिरला.

( पुष्पिताग्रा ) कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्‌ग द्विजकुलघुष्टसरःसरिन्महीध्रम् । मधुपतिरवगाह्य चारयन् गाः सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम्

फुललेल्या झाडांनी, गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांनी आणि पक्ष्यांच्या आवाजांनी भरलेल्या सरोवरांनी व नद्यांनी नटलेल्या त्या वनात, मधुपती आपल्या मित्रांसह गायी चरवत गेला आणि त्याने वेणू वाजवला.

( अनुष्टुप् ) तद् व्रजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम् । काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन्

व्रजातील स्त्रियांनी जेव्हा तो वेणूचा प्रेम जागवणारा गोड आवाज ऐकला, तेव्हा काहींनी कृष्ण त्यांच्या नजरेआड असताना तो अनुभव आपल्या सखींस सांगितला.

तद् वर्णयितुमारब्धाः स्मरन्त्यः कृष्णचेष्टितम् । नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप

त्या कृष्णाच्या लीला आठवत त्याचे वर्णन करू लागल्या, पण प्रेमाच्या ओघात मन अस्थिर झाल्याने त्या पुढे बोलूच शकल्या नाहीत.

( मंदाक्रांता ) बर्हापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं । बिभ्रद् वासः कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोरधरसुधयापूरयन् गोपवृन्दैः । वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्तिः

मोरपिस मस्तकी, नटश्रेष्ठाचा देखणा देह, कानात कर्णिकार फुले, सोन्यासारखी पिवळी वस्त्रे, वैजयंतिमाळ गळ्यात, अधरातील अमृत वेणूच्या छिद्रांत ओतत, गोपमित्रांनी वेढलेला, गाण्याच्या कीर्तीने व्रुंदावन आपल्या पावलांनी पावन करत तो आत शिरला.

( अनुष्टुप् ) इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् । श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेभिरे

राजा, असा सर्व जीवांना मोहून टाकणारा वेणूचा आवाज जेव्हा व्रजातील सर्व स्त्रियांनी ऐकला, तेव्हा त्या त्याचे वर्णन करत त्यातच मग्न झाल्या.