श्रीमद्भागवतपुराणम्

लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः । स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव

जसा लोकांमधील आपुलकी क्षणिक असते, जशी मेघांमध्ये वीज चमकते आणि लगेच नाहीशी होते, तशीच स्त्रियांची निष्ठा देखील, गुणी पुरुषांवरसुद्धा, टिकून राहत नाही.

धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् । व्यक्ते गुणव्यतिकरे अगुणवान् पुरुषो यथा

आकाशातील इंद्रधनुष्य गुणरहित असूनही, ते गुणांनी युक्त असल्यासारखे दिसते; जसे गुण प्रकट झाले की, गुण नसलेला मनुष्यही गुणी वाटतो.

न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनैः । अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा

स्वतःच्या प्रकाशाने उजळलेल्या ढगांनी झाकलेला चंद्र तसा चमकत नाही; त्याचप्रमाणे, अहंकारामुळे झाकलेला मनुष्य स्वतःच्या खरी ओळखीने उजळत नाही.

मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दन् शिखण्डिनः । गृहेषु तप्ता निर्विण्णा यथाच्युतजनागमे

मेघ आल्यावर पावसाळ्यात नाचणारे मोर आनंदले; पण घरात बसलेले, उन्हाने तापलेले आणि थकलेले भक्त, आपल्या प्रिय भगवंताच्या येण्याची वाट पाहतात.

पीत्वापः पादपाः पद्‌भिः आसन्नानात्ममूर्तयः । प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया

झाडांनी आपल्या मुळांनी पाणी प्यायले आणि पुन्हा टवटवीत झाले; पूर्वी, ते तपामुळे सुकलेले आणि थकलेले होते, जसे इच्छा पूर्ण करण्याच्या धडपडीत माणूस थकतो.

सरःस्वशान्तरोधःसु न्यूषुरङ्‌गापि सारसाः । गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः

सरोवरांमध्ये शांतता असताना, तिथे बगळे स्थिरावले; जसे घरात असंख्य कामे असूनही, व्यर्थ आशा बाळगणारे लोक तिथेच राहतात.

जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे । पाषण्डिनामसद्वादैः वेदमार्गाः कलौ यथा

पावसाच्या राजाने पाण्याच्या प्रवाहांनी बंधारे फोडले, जसे कलियुगात खोट्या बोलणाऱ्या लोकांनी वेदांचा मार्ग बिघडवला.

व्यमुञ्चन् वान्वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः । यथाऽऽशिषो विश्पतयः काले काले द्विजेरिताः

वाऱ्याने ढग हलवले आणि त्यांनी सर्व जीवांसाठी अमृतासारखे पाणी सोडले; जसे योग्य वेळी ब्राह्मणांच्या विनंतीने धनिक लोक आशीर्वाद देतात.

एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुर जम्बुमत् । गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबलः प्राविशद् हरिः

अशा प्रकारे, पिकलेल्या खजूर आणि जांभळांनी भरलेल्या त्या वनात, हरी आपल्या मित्रांसह, गायी आणि गवळ्यांनी वेढलेला, आनंद घ्यायला गेला.

धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा । ययुर्भगवताऽऽहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तनीः

गायी आपल्या मोठ्या थनांच्या ओझ्याने हळूहळू चालत होत्या, पण भगवंताने हाक मारताच त्या प्रेमाने पटकन धावत आल्या, त्यांच्या थनांतून दूध गळत होते.

वनौकसः प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युतः । जलधारा गिरेर्नादाद् आसन्ना ददृशे गुहाः

वनातील रहिवासी आनंदले; मध गळणाऱ्या झाडांच्या रांगा त्यांनी पाहिल्या, आणि पर्वताजवळच्या गुंफा पाण्याच्या धारेच्या आवाजाने भरल्या.

क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति । निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशनः

कधी कधी, झाडांच्या कपारीत किंवा गुहेत पाऊस पडत असताना, भगवंत तिथे जाऊन, कंदमुळे, कंद आणि फळे खात, आनंद घेत असे.

दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके । सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपैः सङ्‌कर्षणान्वितः

संकर्षण आणि गवळ्यांसोबत, पाण्याजवळच्या दगडावर बसून, त्यांनी आणलेले दहीभात सर्वांनी मिळून आनंदाने खाल्ले.

शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषा वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमाः

गवतावर बसून, गायी, वासरे आणि बैल, चरण करताना, डोळे मिटून तृप्त झाले होते; त्यांच्या थनांच्या ओझ्याने ते थकले होते, पण समाधानी होते.

प्रावृट्‌श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वभूतमुदावहाम् । भगवान् पूजयांचक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम्

पावसाळ्याचे सौंदर्य पाहून, जे सर्व जीवांना आनंद देणारे आणि स्वतःच्या शक्तीने अधिक तेजस्वी झाले होते, भगवंताने त्याची पूजा केली.

एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे । शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला

राम आणि केशव व्रजात राहत असताना, शरद ऋतू आली; आकाश निरभ्र, पाणी स्वच्छ आणि वारा मृदू झाला.

शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः । भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया

शरद ऋतूत, कमळांची फुले उमलली आणि पाण्याला त्याची नैसर्गिक शुद्धता मिळाली; जसे योगाभ्यासाने पतितांची मने पुन्हा स्वाभाविक स्थितीत येतात.

व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुवः पङ्‌कमपां मलम् । शरत् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम्

शरद ऋतूने आकाशातील ढग, पृथ्वीवरील मळ आणि पाण्यातील घाण दूर केली; जसे कृष्णभक्ती साधकांच्या मनातील अशुद्धता दूर करते.

सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्रवर्चसः । यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः

सर्व संपत्ती सोडून त्यांनी निर्मळ तेजाने उजळून गेले, जसे सर्व इच्छा टाकून दिलेले, शांत आणि पापमुक्त ऋषी असतात.

गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् । यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा

डोंगरांनी आपले पाणी सोडले, पण कधी कधी शुभ गोष्टी थांबवल्या, जसे ज्ञानी लोक योग्य वेळी ज्ञानरूपी अमृत देतात किंवा देत नाहीत.

नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचराः । यथाऽऽयुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः

गाढ पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांना पाणी कमी होत आहे हे कळलेच नाही, जसे मूर्ख गृहस्थांना रोज रोज त्यांचे आयुष्य कमी होत आहे हे समजत नाही.

गाधवारिचरास्तापं अविन्दन् शरदर्कजम् । यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्यविजितेन्द्रियः

गाढ पाण्यातील प्राण्यांना शरद ऋतूच्या सूर्यामुळे होणारे ताप जाणवले नाही, जसे गरीब, दीन आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेल्या गृहस्थाला दुःख कळत नाही.

शनैः शनैर्जहुः पङ्‌कं स्थलान्यामं च वीरुधः । यथाहंममतां धीराः शरीरादिष्वनात्मसु

वनस्पतींनी हळूहळू चिखल आणि कोरडेपणा झटकून दिला, जसे शहाणे लोक शरीर व इतर परकीय वस्तूंमध्ये 'मी' आणि 'माझे'पणाची भावना हळूहळू सोडतात.

निश्चलाम्बुरभूत् तूष्णीं समुद्रः शरदागमे । आत्मनि उपरते सम्यङ्‌ मुनिर्व्युपरतागमः

शरद ऋतू येताच समुद्र स्थिर आणि शांत झाला, जसे सर्व गती थांबल्यावर साधू पूर्णपणे आत्म्यात लीन होतो.

केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभिः । यथा प्राणैः स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः

शेतकऱ्यांनी मजबूत बंधाऱ्यांनी शेतांतून पाणी घेतले, जसे योगी प्राणाच्या सहाय्याने ज्ञानाचा प्रवाह थांबवून त्यावर नियंत्रण ठेवतात.

शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानां उडुपोऽहरत् । देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम्

शरद ऋतूच्या सूर्याच्या किरणांनी निर्माण झालेला उष्णता चंद्राने सर्व जीवांपासून दूर केली, जसे मुकुंदाने व्रजमधील गोपींच्या देहाभिमानातून होणारे दुःख दूर केले.

खमशोभत निर्मेघं शरद् विमलतारकम् । सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम्

शरद ऋतूमध्ये आकाश निरभ्र आणि स्वच्छ ताऱ्यांनी भरलेले दिसले, जसे सत्त्वगुणयुक्त मन ब्रह्मध्वनीचा अर्थ स्पष्टपणे पाहते.

अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणैः शशी । यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि

चंद्र ताऱ्यांनी वेढलेला, आकाशात अखंड तेजाने चमकत होता, जसे कृष्ण वृष्णिकुळाने वेढलेला पृथ्वीवर तेजस्वी दिसत होता.

आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसून वनमारुतम् । जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतसः

फुलांच्या सुवासिक वाऱ्याचा, जो थंड आणि उबदार दोन्ही होता, लोकांनी आस्वाद घेतला आणि त्यांचे ताप दूर झाले, पण कृष्णाने ज्यांची मने जिंकली त्या गोपींचे दुःख मात्र गेले नाही.