श्रीमद्भागवतपुराणम्

मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः। उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः

मूर्ख माणूस शरीर वगैरेला 'मी' मानतो; माझा मार्ग म्हणजे वेद. मनाची चंचलता चुकीचा मार्ग आहे; स्वर्ग म्हणजे सत्त्वगुणाचा उदय.

नरकस्तमउन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे। गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते

नरक म्हणजे अंधार आणि अहंकार; मित्र, गुरु आणि स्वतः हे एकच आहेत. घर म्हणजे शरीर; माणुसकी म्हणजे गुणांची श्रीमंती, आणि खरा श्रीमंत तोच आहे.

दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः। गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः

जो माणूस समाधानी नाही, तो खरा गरीब आहे; ज्याने आपली इंद्रिये जिंकली नाहीत, तो दयनीय आहे. ज्याची बुद्धी गुणांमध्ये आसक्त नाही, तोच खरा स्वामी आहे; पण गुणांमध्ये आसक्ती असणे हे उलट आहे.

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः। किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः। गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः

उद्धव, तुझे सगळे प्रश्न नीट उत्तरले गेले आहेत. गुण आणि दोष यांच्या लक्षणांबद्दल जास्त सांगण्याची गरज नाही. गुणांमध्ये दोष शोधणे हेच खरे दोष आहे; आणि खरा गुण तोच, जो दोन्हीपासून मुक्त आहे.

प्रावृड्वर्णनं शरद्‌वर्णनं च - श्रीशुक उवाच । ( अनुष्टुप् ) तयोस्तदद्‍भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः । गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्बवधमेव च

श्रीशुक म्हणाले: गवळ्यांनी त्या दोघांची अद्भुत कृत्ये—दावानळ विझवला आणि प्रलंबासुराचा वध केला—स्त्रियांना सांगितली.

गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिताः । मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ

हे ऐकून, वयस्कर गवळे आणि गवळणी आश्चर्यचकित झाले आणि कृष्ण-राम हे व्रजमध्ये आलेले देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेत असे मानले.

ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्‍भवा । विद्योतमानपरिधिः विस्फूर्जित नभस्तला

नंतर पावसाळा सुरू झाला, सर्व सजीवांसह, क्षितिज उजळले होते आणि आकाश व पृथ्वी वीज आणि गडगडाटाने भरून गेली.

सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत् स्तनयित्‍नुभिः । अस्पष्टज्योतिः आच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ

गडद निळ्या मेघांनी भरलेले आकाश, वीज चमकत आणि गडगडाटाने दुमदुमलेले, अस्पष्ट प्रकाशात झाकलेले होते—जसे सगुण ब्रह्म.

अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्यः काल आगते

आठ महिने पृथ्वीने जपलेले पाणी, योग्य वेळ येताच, मेघांनी आपल्या शक्तीने पुन्हा सोडायला सुरुवात केली.

तडिद्वन्तो महामेघाः चण्ड श्वसन वेपिताः । प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव

महाकाय मेघ, वीज चमकत आणि प्रचंड वाऱ्याने हललेले, जीवनदायी पाऊस ओतू लागले, जणू दयाच जिवंत झाली.

तपःकृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही । यथैव काम्यतपसः तनुः सम्प्राप्य तत्फलम्

सूर्याने कोरडी पडलेली आणि तापलेली पृथ्वी, पावसाने भिजली; जशी मनुष्याची तपाने कृश झालेली देह, इच्छित फळ मिळाल्यावर ताजीतवानी होते.

निशामुखेषु खद्योताः तमसा भान्ति न ग्रहाः । यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कलौ युगे

रात्रीच्या सुरुवातीला, अंधारात फक्त काजवे चमकत होते, ग्रह नाही; जसे कलियुगात पापामुळे वेद पाखंडी लोकांत उजळत नाहीत.

श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः । तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये

पर्जन्याचा गडगडाट ऐकून, जे बेडूक गप्प पडले होते, ते पुन्हा आवाज करू लागले—जसे ब्राह्मण संकल्प संपल्यावर पुन्हा पठण करतात.

आसन् उत्पथवाहिन्यः क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यतीः । पुंसो यथास्वतंत्रस्य देहद्रविण सम्पदः

लहान नद्या, ज्या कोरड्या पडून वाट चुकल्या होत्या, त्या पुन्हा वाहू लागल्या—जसे स्वतंत्र माणसाची देहाची आणि संपत्तीची वाढ होते.

हरिता हरिभिः शष्पैः इन्द्रगोपैश्च लोहिता । उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत्

पृथ्वी हिरव्या गवताने आणि लाल इंद्रगोप किड्यांनी नटली, छत्र्यांच्या सावलीने झाकली गेली—माणसांसाठी जणू लक्ष्मीच प्रकट झाली.

क्षेत्राणि शष्यसम्पद्‌भिः कर्षकाणां मुदं ददुः । मानिनां उनुतापं वै दैवाधीनं अजानताम्

शेतं धान्याने भरली आणि शेतकऱ्यांना आनंद दिला; पण जे लोक सगळं आपल्या कर्तृत्वावर आहे असं मानतात, त्यांना यातून पश्चात्ताप झाला.

जलस्थलौकसः सर्वे नववारिनिषेवया । अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया

पाण्यात आणि जमिनीवर राहणारे सर्व जीव, नव्या पावसाने ताजेतवाने झाले आणि सुंदर दिसू लागले—जसे हरिची सेवा केल्याने होतात.

सरिद्‌भी सङ्‌गतः सिन्धुः चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् । अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा

नद्या मिळून नदीला भरती आली, वाऱ्याच्या लाटांनी ती उसळली—जशी अपरिपक्व योग्याचे मन, काम आणि गुणांनी अस्वस्थ होते.

गिरयो वर्षधाराभिः हन्यमाना न विव्यथुः । अभिभूयमाना व्यसनैः यथा अधोक्षजचेतसः

डोंगरांवर पावसाच्या धारांनी मारले तरी, ते हलले नाहीत; जसे ज्यांचे मन परमेश्वरात स्थिर आहे, ते संकटांनी ढळत नाहीत.

मार्गा बभूवुः सन्दिग्धाः तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृताः । नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालहता इव

रस्ते गवताने झाकले गेले आणि अस्पष्ट झाले—जसे ब्राह्मणांनी न पाळल्याने आणि वादामुळे वेद अस्पष्ट होतात.

लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः । स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव

जसा लोकांमधील आपुलकी क्षणिक असते, जशी मेघांमध्ये वीज चमकते आणि लगेच नाहीशी होते, तशीच स्त्रियांची निष्ठा देखील, गुणी पुरुषांवरसुद्धा, टिकून राहत नाही.

धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् । व्यक्ते गुणव्यतिकरे अगुणवान् पुरुषो यथा

आकाशातील इंद्रधनुष्य गुणरहित असूनही, ते गुणांनी युक्त असल्यासारखे दिसते; जसे गुण प्रकट झाले की, गुण नसलेला मनुष्यही गुणी वाटतो.

न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनैः । अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा

स्वतःच्या प्रकाशाने उजळलेल्या ढगांनी झाकलेला चंद्र तसा चमकत नाही; त्याचप्रमाणे, अहंकारामुळे झाकलेला मनुष्य स्वतःच्या खरी ओळखीने उजळत नाही.

मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दन् शिखण्डिनः । गृहेषु तप्ता निर्विण्णा यथाच्युतजनागमे

मेघ आल्यावर पावसाळ्यात नाचणारे मोर आनंदले; पण घरात बसलेले, उन्हाने तापलेले आणि थकलेले भक्त, आपल्या प्रिय भगवंताच्या येण्याची वाट पाहतात.

पीत्वापः पादपाः पद्‌भिः आसन्नानात्ममूर्तयः । प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया

झाडांनी आपल्या मुळांनी पाणी प्यायले आणि पुन्हा टवटवीत झाले; पूर्वी, ते तपामुळे सुकलेले आणि थकलेले होते, जसे इच्छा पूर्ण करण्याच्या धडपडीत माणूस थकतो.

सरःस्वशान्तरोधःसु न्यूषुरङ्‌गापि सारसाः । गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः

सरोवरांमध्ये शांतता असताना, तिथे बगळे स्थिरावले; जसे घरात असंख्य कामे असूनही, व्यर्थ आशा बाळगणारे लोक तिथेच राहतात.

जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे । पाषण्डिनामसद्वादैः वेदमार्गाः कलौ यथा

पावसाच्या राजाने पाण्याच्या प्रवाहांनी बंधारे फोडले, जसे कलियुगात खोट्या बोलणाऱ्या लोकांनी वेदांचा मार्ग बिघडवला.

व्यमुञ्चन् वान्वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः । यथाऽऽशिषो विश्पतयः काले काले द्विजेरिताः

वाऱ्याने ढग हलवले आणि त्यांनी सर्व जीवांसाठी अमृतासारखे पाणी सोडले; जसे योग्य वेळी ब्राह्मणांच्या विनंतीने धनिक लोक आशीर्वाद देतात.

एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुर जम्बुमत् । गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबलः प्राविशद् हरिः

अशा प्रकारे, पिकलेल्या खजूर आणि जांभळांनी भरलेल्या त्या वनात, हरी आपल्या मित्रांसह, गायी आणि गवळ्यांनी वेढलेला, आनंद घ्यायला गेला.