श्रीमद्भागवतपुराणम्

अन्यथा तेऽव्यक्तगतेः दर्शनं नः कथं नृणाम् । नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः

नाहीतर, आम्हा मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेल्या माणसांना, तुझ्यासारख्या, मनाने अव्यक्तात स्थिर असलेल्या, सिद्ध आणि वनात राहणाऱ्या महात्म्याचे दर्शन कसे मिळाले असते?

अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा

म्हणून मी विचारतो, योग्यांचा श्रेष्ठ गुरु, मरण जवळ आलेल्या माणसाने सर्व प्रकारे काय करावे, ती सर्वोच्च सिद्धी कोणती हे सांगावे.

यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभिः प्रभो । स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम्

हे प्रभो, माणसांनी काय ऐकावे, जपावे, करावे, आठवावे किंवा भक्ती करावी, हे सांगावे. किंवा याच्या विरुद्ध काही असेल तर तेही सांगावे.

नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् । न लक्ष्यते ह्यवस्थानं अपि गोदोहनं क्वचित्

हे ब्राह्मण, नक्कीच, गृहस्थांच्या घरात, अगदी गायीचे दूध काढताना सुद्धा, भगवंताची उपस्थिती दिसत नाही.

सूत उवाच । एवमाभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः

सूतेने सांगितले: राजाने अशा प्रकारे नम्र शब्दांनी विचारल्यावर, धर्मज्ञ आणि विद्वान बадарायणपुत्र भगवंताने उत्तर दिले.

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः। दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित्

श्रीचे गुण म्हणजे स्वावलंबन वगैरे; सुख म्हणजे दुःख आणि सुखाचा शेवट. दुःख हे सुखाच्या इच्छेमुळे येते. ज्ञानी माणूस बंधन आणि मुक्ती ओळखतो.

मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः। उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः

मूर्ख माणूस शरीर वगैरेला 'मी' मानतो; माझा मार्ग म्हणजे वेद. मनाची चंचलता चुकीचा मार्ग आहे; स्वर्ग म्हणजे सत्त्वगुणाचा उदय.

नरकस्तमउन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे। गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते

नरक म्हणजे अंधार आणि अहंकार; मित्र, गुरु आणि स्वतः हे एकच आहेत. घर म्हणजे शरीर; माणुसकी म्हणजे गुणांची श्रीमंती, आणि खरा श्रीमंत तोच आहे.

दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः। गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः

जो माणूस समाधानी नाही, तो खरा गरीब आहे; ज्याने आपली इंद्रिये जिंकली नाहीत, तो दयनीय आहे. ज्याची बुद्धी गुणांमध्ये आसक्त नाही, तोच खरा स्वामी आहे; पण गुणांमध्ये आसक्ती असणे हे उलट आहे.

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः। किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः। गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः

उद्धव, तुझे सगळे प्रश्न नीट उत्तरले गेले आहेत. गुण आणि दोष यांच्या लक्षणांबद्दल जास्त सांगण्याची गरज नाही. गुणांमध्ये दोष शोधणे हेच खरे दोष आहे; आणि खरा गुण तोच, जो दोन्हीपासून मुक्त आहे.

प्रावृड्वर्णनं शरद्‌वर्णनं च - श्रीशुक उवाच । ( अनुष्टुप् ) तयोस्तदद्‍भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः । गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्बवधमेव च

श्रीशुक म्हणाले: गवळ्यांनी त्या दोघांची अद्भुत कृत्ये—दावानळ विझवला आणि प्रलंबासुराचा वध केला—स्त्रियांना सांगितली.

गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिताः । मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ

हे ऐकून, वयस्कर गवळे आणि गवळणी आश्चर्यचकित झाले आणि कृष्ण-राम हे व्रजमध्ये आलेले देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेत असे मानले.

ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्‍भवा । विद्योतमानपरिधिः विस्फूर्जित नभस्तला

नंतर पावसाळा सुरू झाला, सर्व सजीवांसह, क्षितिज उजळले होते आणि आकाश व पृथ्वी वीज आणि गडगडाटाने भरून गेली.

सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत् स्तनयित्‍नुभिः । अस्पष्टज्योतिः आच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ

गडद निळ्या मेघांनी भरलेले आकाश, वीज चमकत आणि गडगडाटाने दुमदुमलेले, अस्पष्ट प्रकाशात झाकलेले होते—जसे सगुण ब्रह्म.

अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्यः काल आगते

आठ महिने पृथ्वीने जपलेले पाणी, योग्य वेळ येताच, मेघांनी आपल्या शक्तीने पुन्हा सोडायला सुरुवात केली.

तडिद्वन्तो महामेघाः चण्ड श्वसन वेपिताः । प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव

महाकाय मेघ, वीज चमकत आणि प्रचंड वाऱ्याने हललेले, जीवनदायी पाऊस ओतू लागले, जणू दयाच जिवंत झाली.

तपःकृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही । यथैव काम्यतपसः तनुः सम्प्राप्य तत्फलम्

सूर्याने कोरडी पडलेली आणि तापलेली पृथ्वी, पावसाने भिजली; जशी मनुष्याची तपाने कृश झालेली देह, इच्छित फळ मिळाल्यावर ताजीतवानी होते.

निशामुखेषु खद्योताः तमसा भान्ति न ग्रहाः । यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कलौ युगे

रात्रीच्या सुरुवातीला, अंधारात फक्त काजवे चमकत होते, ग्रह नाही; जसे कलियुगात पापामुळे वेद पाखंडी लोकांत उजळत नाहीत.

श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः । तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये

पर्जन्याचा गडगडाट ऐकून, जे बेडूक गप्प पडले होते, ते पुन्हा आवाज करू लागले—जसे ब्राह्मण संकल्प संपल्यावर पुन्हा पठण करतात.

आसन् उत्पथवाहिन्यः क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यतीः । पुंसो यथास्वतंत्रस्य देहद्रविण सम्पदः

लहान नद्या, ज्या कोरड्या पडून वाट चुकल्या होत्या, त्या पुन्हा वाहू लागल्या—जसे स्वतंत्र माणसाची देहाची आणि संपत्तीची वाढ होते.

हरिता हरिभिः शष्पैः इन्द्रगोपैश्च लोहिता । उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत्

पृथ्वी हिरव्या गवताने आणि लाल इंद्रगोप किड्यांनी नटली, छत्र्यांच्या सावलीने झाकली गेली—माणसांसाठी जणू लक्ष्मीच प्रकट झाली.

क्षेत्राणि शष्यसम्पद्‌भिः कर्षकाणां मुदं ददुः । मानिनां उनुतापं वै दैवाधीनं अजानताम्

शेतं धान्याने भरली आणि शेतकऱ्यांना आनंद दिला; पण जे लोक सगळं आपल्या कर्तृत्वावर आहे असं मानतात, त्यांना यातून पश्चात्ताप झाला.

जलस्थलौकसः सर्वे नववारिनिषेवया । अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया

पाण्यात आणि जमिनीवर राहणारे सर्व जीव, नव्या पावसाने ताजेतवाने झाले आणि सुंदर दिसू लागले—जसे हरिची सेवा केल्याने होतात.

सरिद्‌भी सङ्‌गतः सिन्धुः चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् । अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा

नद्या मिळून नदीला भरती आली, वाऱ्याच्या लाटांनी ती उसळली—जशी अपरिपक्व योग्याचे मन, काम आणि गुणांनी अस्वस्थ होते.

गिरयो वर्षधाराभिः हन्यमाना न विव्यथुः । अभिभूयमाना व्यसनैः यथा अधोक्षजचेतसः

डोंगरांवर पावसाच्या धारांनी मारले तरी, ते हलले नाहीत; जसे ज्यांचे मन परमेश्वरात स्थिर आहे, ते संकटांनी ढळत नाहीत.

मार्गा बभूवुः सन्दिग्धाः तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृताः । नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालहता इव

रस्ते गवताने झाकले गेले आणि अस्पष्ट झाले—जसे ब्राह्मणांनी न पाळल्याने आणि वादामुळे वेद अस्पष्ट होतात.

लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः । स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव

जसा लोकांमधील आपुलकी क्षणिक असते, जशी मेघांमध्ये वीज चमकते आणि लगेच नाहीशी होते, तशीच स्त्रियांची निष्ठा देखील, गुणी पुरुषांवरसुद्धा, टिकून राहत नाही.

धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् । व्यक्ते गुणव्यतिकरे अगुणवान् पुरुषो यथा

आकाशातील इंद्रधनुष्य गुणरहित असूनही, ते गुणांनी युक्त असल्यासारखे दिसते; जसे गुण प्रकट झाले की, गुण नसलेला मनुष्यही गुणी वाटतो.

न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनैः । अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा

स्वतःच्या प्रकाशाने उजळलेल्या ढगांनी झाकलेला चंद्र तसा चमकत नाही; त्याचप्रमाणे, अहंकारामुळे झाकलेला मनुष्य स्वतःच्या खरी ओळखीने उजळत नाही.