श्रीमद्भागवतपुराणम्

पुनश्च भूयाद्‍भगवत्यनन्ते रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु । महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः

माझ्या मनात पुन्हा एकदा अनंत भगवंतावर आणि त्याच्या भक्तांवर प्रेम आणि आपुलकी निर्माण होवो. मी जिथे कुठे जन्म घेईन, तिथे नेहमी सज्जनांशी मैत्री राहो आणि सर्व ब्राह्मणांना मी वंदन करतो.

इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः । उदङ्‌मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्‍न्याः स्वसुतन्यस्तभारः

अशा प्रकारे ठाम निश्चय करून, राजा पूर्वेकडील काठावर कुशाच्या आसनावर बसला, उत्तर दिशेला तोंड करून, धीराने, आपल्या पत्नी आणि मुलाचा भार समुद्रकन्येकडे सोपवून शांतपणे बसला.

एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः । प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनैः मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः

राजा उपवासासाठी बसला असता, स्वर्गातील देवगण त्याचे स्तुती करू लागले; त्यांनी आनंदाने पृथ्वीवर फुले उधळली आणि पुन्हा पुन्हा दुंदुभी वाजविल्या.

महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः । ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम्

तेथे जमलेले महर्षी त्याचे कौतुक करत, त्याच्या कृत्यांना अनुमोदन देत म्हणाले: 'त्याचे आचरण लोकांच्या कल्याणासाठी आहे आणि ते उत्तम कीर्तीच्या भगवंताच्या गुणांनी शोभून दिसते.'

न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु । येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः

हे राजर्षी श्रेष्ठ, कृष्णभक्तांमध्ये हे काही आश्चर्य नाही, कारण ज्यांनी एकदा राजमुकुटाने सुशोभित सिंहासन भूषवले, ते भगवंताच्या सान्निध्यासाठी ते ताबडतोब सोडतात.

सर्वे वयं तावदिहास्महेऽद्य कलेवरं यावदसौ विहाय । लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधानः

आम्ही सर्वजण आज इथेच राहू, तोपर्यंत जोवर तो आपले शरीर सोडत नाही; मग हा भगवंताचा श्रेष्ठ भक्त, विकार आणि दुःखरहित सर्वोच्च लोकात जाईल.

आश्रुत्य तद् ऋषिगणवचः परीक्षित् समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् । आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः

महर्षींचे हे शब्द ऐकून, परीक्षित, मधुसूदन, आपला गुरु आणि इतरांसह, कोणतीही चूक न करता, उपस्थित सर्वांना अभिवादन करून, विष्णूच्या लीला ऐकण्याची उत्कंठा व्यक्त करू लागला.

समागताः सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे । नेहाथवामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहमात्मशीलम्

सर्वजण सर्व दिशांनी येथे जमले आहेत, जणू काही वेद त्रैलोक्यात मूर्तरूप धारण करतात. येथे किंवा अन्यत्र, परोपकार आणि आत्मस्वरूप याखेरीज दुसरे काहीही महत्त्वाचे नाही.

ततश्च वः पृच्छ्यमिमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् । सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः

म्हणून मी तुम्हा ब्राह्मणांना विचारतो — मरणासन्न व्यक्तीने काय करावे, हे पूर्ण विश्वासाने विचारा. जे शुद्ध कर्तव्य आहे, ते सर्वांनी एकत्र बसून ठरवावे.

तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्रो यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्षः । अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेषः

त्या वेळी, व्यासांचे पुत्र, भगवंत, अनपेक्षितपणे पृथ्वीवर भटकत तेथे आले; त्यांचे बाह्य चिन्ह ओळखता येत नव्हते, स्वतःच्या मिळकतीत समाधानी, मुलांच्या गराड्यात, अवधूतासारखे वस्त्र परिधान केले होते.

तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् । चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण सुभ्र्‌वाननं कम्बुसुजातकण्ठम्

तो सोळाव्या वर्षीचा, त्याचे पाय, हात, मांड्या, भुजा, खांदे आणि गाल फारच नाजूक होते. त्याचे सर्व अंग सुंदर, डोळे मोठे आणि लांब, कान उंच नाकासारखे, भुवया आकर्षक, चेहरा तेजस्वी आणि गळा शंखासारखा सुडौल होता.

निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षसं आवर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च । दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्

त्याचे हाडे लपलेली, छाती रुंद आणि उंच, नाभी खोल आणि वळणदार, पोटावर रेषा आणि ते मऊ होते. तो वस्त्ररहित, केस तोंडावर विखुरलेले, हात लांब आणि खाली लोंबलेले, आणि तो देवांमध्ये श्रेष्ठ वाटत होता.

श्यामं सदापीच्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन । प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्यः तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम्

त्याचा रंग काळा, तारुण्य नेहमी ताजे, अंगावर शुभ चिन्हे, मोहक हास्याने स्त्रियांचे मन जिंकणारा. त्याची खरी ओळख माहीत असूनही, सर्व ऋषी त्याच्या स्वागतासाठी आपल्या आसनावरून उठले, कारण त्याची महानता लपलेली होती.

स विष्णुरातोऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाऽऽजहार । ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियोऽर्भका महासने सोपविवेश पूजितः

विष्णुराताने त्या आलेल्या मान्य पाहुण्याला डोकं झुकवून पूजा केली. मग अज्ञानी स्त्रिया आणि मुले बाजूला गेल्यावर, त्याला मोठ्या आसनावर सन्मानाने बसवले.

स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षि सङ्घैः । व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दुः ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः

तेथे ब्रह्मर्षी, राजर्षी आणि देवर्षी यांच्या मोठ्या मंडळीने वेढलेला तो महान ऋषी, जसा चंद्र ग्रह, तारे आणि नक्षत्रांनी वेढलेला तेजस्वी दिसतो, तसा शोभून दिसत होता.

प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य । प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिः नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत्

राजा, जो भगवंताचा भक्त होता, त्या शांतपणे बसलेल्या, अढळ बुद्धीच्या ऋषीजवळ गेला. त्याने डोकं झुकवून, हात जोडून, आदरपूर्वक नमस्कार केला आणि मधुर शब्दांनी विचारणा केली.

परीक्षिदुवाच । अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः । कृपयातिथिरूपेण भवद्‌भिस्तीर्थकाः कृताः

परीक्षित म्हणाला: आज आम्ही, केवळ क्षत्रिय, तुमच्या कृपेने, पाहुण्याच्या रूपाने आलेल्या तुम्ही ब्राह्मणांमुळे, सेवा करण्यास पात्र झालो आहोत आणि आमची भूमी पवित्र झाली आहे.

येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः । किं पुनर्दर्शनस्पर्श पादशौचासनादिभिः

ज्यांच्या आठवणीनेच माणसांचे घर त्वरित पवित्र होते, मग प्रत्यक्ष दर्शन, स्पर्श, पाय धुणे किंवा आसन देणे यांचे महत्त्व किती मोठे असेल!

सान्निध्यात्ते महायोगिन् पातकानि महान्त्यपि । सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः

तुमच्या उपस्थितीने, हे महान योगी, कितीही मोठे पाप असले तरी ते लगेच नष्ट होतात, जसे विष्णूने दैत्यांचा नाश केला.

अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः । पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्‍गोत्रस्यात्तबान्धवः

भगवंत श्रीकृष्ण, जो पांडवांना प्रिय आहे, तो माझ्यावर प्रसन्न होवो. कारण त्याने आपल्या वंशातील, वडिलांच्या बहिणीच्या नातलगांना प्रेमापोटी स्वीकारले आहे.

अन्यथा तेऽव्यक्तगतेः दर्शनं नः कथं नृणाम् । नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः

नाहीतर, आम्हा मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेल्या माणसांना, तुझ्यासारख्या, मनाने अव्यक्तात स्थिर असलेल्या, सिद्ध आणि वनात राहणाऱ्या महात्म्याचे दर्शन कसे मिळाले असते?

अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा

म्हणून मी विचारतो, योग्यांचा श्रेष्ठ गुरु, मरण जवळ आलेल्या माणसाने सर्व प्रकारे काय करावे, ती सर्वोच्च सिद्धी कोणती हे सांगावे.

यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभिः प्रभो । स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम्

हे प्रभो, माणसांनी काय ऐकावे, जपावे, करावे, आठवावे किंवा भक्ती करावी, हे सांगावे. किंवा याच्या विरुद्ध काही असेल तर तेही सांगावे.

नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् । न लक्ष्यते ह्यवस्थानं अपि गोदोहनं क्वचित्

हे ब्राह्मण, नक्कीच, गृहस्थांच्या घरात, अगदी गायीचे दूध काढताना सुद्धा, भगवंताची उपस्थिती दिसत नाही.

सूत उवाच । एवमाभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः

सूतेने सांगितले: राजाने अशा प्रकारे नम्र शब्दांनी विचारल्यावर, धर्मज्ञ आणि विद्वान बадарायणपुत्र भगवंताने उत्तर दिले.

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः। दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित्

श्रीचे गुण म्हणजे स्वावलंबन वगैरे; सुख म्हणजे दुःख आणि सुखाचा शेवट. दुःख हे सुखाच्या इच्छेमुळे येते. ज्ञानी माणूस बंधन आणि मुक्ती ओळखतो.

मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः। उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः

मूर्ख माणूस शरीर वगैरेला 'मी' मानतो; माझा मार्ग म्हणजे वेद. मनाची चंचलता चुकीचा मार्ग आहे; स्वर्ग म्हणजे सत्त्वगुणाचा उदय.

नरकस्तमउन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे। गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते

नरक म्हणजे अंधार आणि अहंकार; मित्र, गुरु आणि स्वतः हे एकच आहेत. घर म्हणजे शरीर; माणुसकी म्हणजे गुणांची श्रीमंती, आणि खरा श्रीमंत तोच आहे.

दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः। गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः

जो माणूस समाधानी नाही, तो खरा गरीब आहे; ज्याने आपली इंद्रिये जिंकली नाहीत, तो दयनीय आहे. ज्याची बुद्धी गुणांमध्ये आसक्त नाही, तोच खरा स्वामी आहे; पण गुणांमध्ये आसक्ती असणे हे उलट आहे.