श्रीमद्भागवतपुराणम्

ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् । तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा

'मी देवतांचा अपमान केल्यामुळे, लवकरच माझ्यावर मोठे आणि टाळता न येणारे संकट येईल. ते येऊ दे, तेच माझ्या पापाची शिक्षा होईल, म्हणजे मी पुन्हा असे कधीच करणार नाही.'

अद्यैव राज्यं बलमृद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे । दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत् पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः

'आजच, ब्राह्मणांचा कोप म्हणून पेटलेली आग माझे राज्य, सैन्य आणि मोठा खजिना जाळून टाको; मी असा अभागी, ब्राह्मण, देव किंवा गायी यांच्याविषयी पुन्हा कधीही वाईट विचार करू नये.'

स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद् यथा मुनेः सुतोक्तो निर्‌ऋतिस्तक्षकाख्यः । स साधु मेने न चिरेण तक्षका नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम्

अशा विचारात असताना, त्याने ऐकले की त्या ऋषीपुत्राने त्याच्या मृत्यूचे, म्हणजेच तक्षक नावाच्या सर्पाचे, उच्चारण केले आहे. त्याने ते योग्य मानले, कारण लवकरच तक्षक त्याच्या आसक्त मनाला विरक्ती देईल.

अथो विहायेमममुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् । कृष्णाङ्‌घ्रिसेवामधिमन्यमान उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम्

मग त्याने हा आणि पुढचा जन्म, दोन्हीही निरर्थक आहेत असे ठरवून, त्यांचा त्याग केला. आता फक्त कृष्णाच्या पायांची सेवा करायची असा निश्चय करून, तो अमर नद्याच्या काठी उपवासाला बसला.

या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र कृष्णाङ्‌घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री । पुनाति लोकानुभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः

ती नदी, जिच्या पाण्यात कृष्णाच्या पायधुळीचे मिश्रण आहे आणि जी गंगेपेक्षाही पवित्र आहे, ती सर्व लोकांना आणि त्यांच्या राजांना शुद्ध करते — मग मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेला कोण तिची सेवा करणार नाही?

इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् । दधौ मुकुन्दाङ्‌घ्रिमनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः

अशा प्रकारे पांडवपुत्राने निश्चय केला आणि विष्णुपदी प्रायोपवेशाचा संकल्प केला. त्याने आपले मन फक्त मुकुंदाच्या पायांवर एकाग्र केले, सर्व आसक्ती सोडून, ऋषींसारखा व्रतस्थ राहिला.

तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनयः सशिष्याः । प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशैः स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः

त्या ठिकाणी, जगाला पावन करणारे, महान आणि पुण्यवान ऋषी आपल्या शिष्यांसह आले. बहुतेकजण तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने आले होते, कारण संत स्वतःच तीर्थस्थळांना पवित्र करतात.

अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वान् अरिष्टनेमिर्भृगुरङ्‌गिराश्च । पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ

अत्री, वसिष्ठ, च्यवन, शरद्वान, अरिष्टनेमि, भृगु आणि अंगिरा; पराशर, गाधीचा पुत्र, नंतर राम, उतथ्य, इंद्रप्रमद आणि इध्मवाह असे हे सर्व आले.

मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः । मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनिः द्वैपायनो भगवान् नारदश्च

मेधातिथी, देवल, आर्ष्टि्षेण, भारद्वाज, गौतम, पिप्पलाद; मैत्रेय, और्व, कवष, कुम्भयोनी, द्वैपायन आणि भगवंत नारद हेही तेथे उपस्थित होते.

अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च । नानार्षेयप्रवरान् समेतान् अभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे

इतरही देवर्षी, ब्रह्मर्षी आणि राजर्षी यांच्यातील श्रेष्ठ, अरुण व त्यांचे साथीदार आले. त्या सर्व श्रेष्ठ ऋषिपुत्रांना राजाने आदरपूर्वक वंदन केले.

सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् । विज्ञापयामास विविक्तचेता उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणिः

सर्वजण सुखाने बसले असता, राजाने नम्रपणे प्रणाम करून, मन शांत ठेवून, आपली इच्छा सांगण्यासाठी हात जोडून त्यांच्या समोर उभा राहिला.

राजोवाच अहो वयं धन्यतमा नृपाणां महत्तमानुग्रहणीयशीलाः । राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचाद् दूराद् विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म

राजा म्हणाला: 'आहो, आम्ही राजांमध्ये सर्वात भाग्यवान आहोत, कारण महान लोकांनी आम्हांवर कृपा केली. ब्राह्मणांच्या पायांची सेवा न केल्यामुळे राजांचे वंश दूर फेकले गेले — किती निंदनीय कर्म!'

तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् । निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते

माझ्यासारख्या पापी माणसासाठी, सर्वांचा स्वामी, माझे मन घरगुती गोष्टींमध्ये गुंतलेले पाहून, द्विजांच्या शब्दांमुळे वैराग्याची भावना निर्माण करतो, जिथे आसक्तीमुळे लगेच भीती येते.

तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे । द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः

हे ब्राह्मणहो, मी येथे आलो आहे, तुम्ही माझ्या सोबत राहा आणि माझे मन ईश्वरावर स्थिर असताना गंगा देवीही येथे राहो. ब्राह्मणांच्या शापाने किंवा तक्षक नागाने काहीही झाले तरी चालेल; तोपर्यंत तुम्ही विष्णूच्या कीर्तीचे गाणे करा.

पुनश्च भूयाद्‍भगवत्यनन्ते रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु । महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः

माझ्या मनात पुन्हा एकदा अनंत भगवंतावर आणि त्याच्या भक्तांवर प्रेम आणि आपुलकी निर्माण होवो. मी जिथे कुठे जन्म घेईन, तिथे नेहमी सज्जनांशी मैत्री राहो आणि सर्व ब्राह्मणांना मी वंदन करतो.

इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः । उदङ्‌मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्‍न्याः स्वसुतन्यस्तभारः

अशा प्रकारे ठाम निश्चय करून, राजा पूर्वेकडील काठावर कुशाच्या आसनावर बसला, उत्तर दिशेला तोंड करून, धीराने, आपल्या पत्नी आणि मुलाचा भार समुद्रकन्येकडे सोपवून शांतपणे बसला.

एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः । प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनैः मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः

राजा उपवासासाठी बसला असता, स्वर्गातील देवगण त्याचे स्तुती करू लागले; त्यांनी आनंदाने पृथ्वीवर फुले उधळली आणि पुन्हा पुन्हा दुंदुभी वाजविल्या.

महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः । ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम्

तेथे जमलेले महर्षी त्याचे कौतुक करत, त्याच्या कृत्यांना अनुमोदन देत म्हणाले: 'त्याचे आचरण लोकांच्या कल्याणासाठी आहे आणि ते उत्तम कीर्तीच्या भगवंताच्या गुणांनी शोभून दिसते.'

न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु । येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः

हे राजर्षी श्रेष्ठ, कृष्णभक्तांमध्ये हे काही आश्चर्य नाही, कारण ज्यांनी एकदा राजमुकुटाने सुशोभित सिंहासन भूषवले, ते भगवंताच्या सान्निध्यासाठी ते ताबडतोब सोडतात.

सर्वे वयं तावदिहास्महेऽद्य कलेवरं यावदसौ विहाय । लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधानः

आम्ही सर्वजण आज इथेच राहू, तोपर्यंत जोवर तो आपले शरीर सोडत नाही; मग हा भगवंताचा श्रेष्ठ भक्त, विकार आणि दुःखरहित सर्वोच्च लोकात जाईल.

आश्रुत्य तद् ऋषिगणवचः परीक्षित् समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् । आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः

महर्षींचे हे शब्द ऐकून, परीक्षित, मधुसूदन, आपला गुरु आणि इतरांसह, कोणतीही चूक न करता, उपस्थित सर्वांना अभिवादन करून, विष्णूच्या लीला ऐकण्याची उत्कंठा व्यक्त करू लागला.

समागताः सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे । नेहाथवामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहमात्मशीलम्

सर्वजण सर्व दिशांनी येथे जमले आहेत, जणू काही वेद त्रैलोक्यात मूर्तरूप धारण करतात. येथे किंवा अन्यत्र, परोपकार आणि आत्मस्वरूप याखेरीज दुसरे काहीही महत्त्वाचे नाही.

ततश्च वः पृच्छ्यमिमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् । सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः

म्हणून मी तुम्हा ब्राह्मणांना विचारतो — मरणासन्न व्यक्तीने काय करावे, हे पूर्ण विश्वासाने विचारा. जे शुद्ध कर्तव्य आहे, ते सर्वांनी एकत्र बसून ठरवावे.

तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्रो यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्षः । अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेषः

त्या वेळी, व्यासांचे पुत्र, भगवंत, अनपेक्षितपणे पृथ्वीवर भटकत तेथे आले; त्यांचे बाह्य चिन्ह ओळखता येत नव्हते, स्वतःच्या मिळकतीत समाधानी, मुलांच्या गराड्यात, अवधूतासारखे वस्त्र परिधान केले होते.

तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् । चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण सुभ्र्‌वाननं कम्बुसुजातकण्ठम्

तो सोळाव्या वर्षीचा, त्याचे पाय, हात, मांड्या, भुजा, खांदे आणि गाल फारच नाजूक होते. त्याचे सर्व अंग सुंदर, डोळे मोठे आणि लांब, कान उंच नाकासारखे, भुवया आकर्षक, चेहरा तेजस्वी आणि गळा शंखासारखा सुडौल होता.

निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षसं आवर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च । दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्

त्याचे हाडे लपलेली, छाती रुंद आणि उंच, नाभी खोल आणि वळणदार, पोटावर रेषा आणि ते मऊ होते. तो वस्त्ररहित, केस तोंडावर विखुरलेले, हात लांब आणि खाली लोंबलेले, आणि तो देवांमध्ये श्रेष्ठ वाटत होता.

श्यामं सदापीच्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन । प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्यः तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम्

त्याचा रंग काळा, तारुण्य नेहमी ताजे, अंगावर शुभ चिन्हे, मोहक हास्याने स्त्रियांचे मन जिंकणारा. त्याची खरी ओळख माहीत असूनही, सर्व ऋषी त्याच्या स्वागतासाठी आपल्या आसनावरून उठले, कारण त्याची महानता लपलेली होती.

स विष्णुरातोऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाऽऽजहार । ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियोऽर्भका महासने सोपविवेश पूजितः

विष्णुराताने त्या आलेल्या मान्य पाहुण्याला डोकं झुकवून पूजा केली. मग अज्ञानी स्त्रिया आणि मुले बाजूला गेल्यावर, त्याला मोठ्या आसनावर सन्मानाने बसवले.

स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षि सङ्घैः । व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दुः ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः

तेथे ब्रह्मर्षी, राजर्षी आणि देवर्षी यांच्या मोठ्या मंडळीने वेढलेला तो महान ऋषी, जसा चंद्र ग्रह, तारे आणि नक्षत्रांनी वेढलेला तेजस्वी दिसतो, तसा शोभून दिसत होता.