श्रीमद्भागवतपुराणम्

भक्तिज्ञानविरागाणां सुखं उत्पद्यते कथम् । स्थापनं सर्ववर्णेषु प्रेमपूर्वं प्रयत्‍नतः

भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य असणाऱ्यांना खरे सुख कसे मिळते? ते सर्व जातींमध्ये प्रेमपूर्वक आणि प्रयत्नाने कसे स्थापन करता येईल?

कुमारा ऊचुः - मा चिन्तां कुरु देवर्षे हर्षं चित्ते समावह । उपायः सुखसाध्योऽत्र वर्तते पूर्व एव हि

कुमार म्हणाले – देवरषी, चिंता करू नका, मनात आनंद आणा. इथेच सोपे साधन आधीपासूनच आहे.

अहो नारद धन्योऽसि विरक्तानां शिरोमणिः । सदा श्रीकृष्णदासानां अग्रणीः योगभास्करः

वा! नारद, तू धन्य आहेस, वैराग्यवानांत श्रेष्ठ आहेस, नेहमी श्रीकृष्णाच्या दासांमध्ये अग्रगण्य आहेस आणि योग्यांमध्ये सूर्यासारखा आहेस.

त्वयि चित्रं न मन्तव्यं भक्त्यर्थं अनुवर्तिनि । घटते कृष्णदासस्य भक्तेः संस्थापना सदा

तू नेहमी भक्तीच्या मार्गावर चालतोस, म्हणून श्रीकृष्णाच्या दासासाठी भक्तीची स्थापना नेहमीच तुझ्यामुळे होते, यात काहीच नवल नाही.

ऋषिर्बहवो लोके पन्थानः प्रकटीकृताः । श्रमसाध्याश्च ते सर्वे प्रायः स्वर्गफलप्रदाः

या जगात अनेक ऋषींनी वेगवेगळे मार्ग सांगितले आहेत, ते सर्व कठीण आणि श्रमाने मिळणारे असून बहुतेक वेळा स्वर्गाचे फळ देणारे आहेत.

वैकुण्ठसाधकं पन्थाः स तु गोप्यो हि वर्तते । तस्योपदेष्टा पुरुषः प्रायो भाग्येन लभ्यते

पण जो मार्ग वैकुंठाला नेतो तो खरा गुप्त ठेवला जातो; त्याचा उपदेशक क्वचितच, भाग्यानेच मिळतो.

सत्कर्म तव निर्दिष्टं व्योमवाचा तु यत्पुरा । तदुच्यते श्रृणुष्वाद्य स्थिरचित्तः प्रसन्नधीः

पूर्वी आकाशवाणीने तुला जे सत्कर्म सांगितले होते, तेच आता सांगतो; तू स्थिर मनाने आणि प्रसन्न बुद्धीने ऐक.

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च ते तु कर्मविसूचकाः

कोणी द्रव्ययज्ञ करतात, कोणी तपयज्ञ, काही योगयज्ञ करतात, तर काही स्वाध्याय आणि ज्ञानयज्ञ करतात; हे सर्व कर्म म्हणून ओळखले जातात.

सत्कर्मसूचको नूनं ज्ञानयज्ञः स्मृतो बुधैः । श्रीमद्‌भागवतालापः स तु गीतः शुकादिभिः

या सर्वांमध्ये ज्ञानयज्ञ हा सत्कर्माचा खरा चिन्ह मानला जातो; श्रीमद्भागवताचा संवाद हा शुकादिकांनी गायलेला आहे.

भक्तिज्ञानविरागाणां तद्‌घोषेण बलं महत् । व्रजिष्यति द्वयोः कष्टं सुखं भक्तेर्भविष्यति

त्या घोषाने भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्याला मोठे बळ मिळते; दोघांचे दुःख नाहीसे होते आणि भक्ताला खरे सुख मिळते.

प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमद्‌भागवतध्वनेः । कलेर्दोषा इमे सर्व सिंहशब्दाद् वृका इव

श्रीमद्भागवताच्या मार्गाचा शब्द ऐकून कलियुगातील हे सर्व दोष सिंहाच्या गर्जनेने लपणाऱ्या लांडग्यांसारखे नाहीसे होतील.

ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा । प्रतिगेहं प्रतिजनं ततः क्रीडां करिष्यति

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त अशी भक्ती, प्रेमाचा रस देणारी, घराघरात आणि प्रत्येक माणसात आनंदाने खेळू लागेल.

नारद उवाच - वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैः प्रबोधितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा

नारद म्हणाले – वेद, वेदांताचे घोष, गीतेचे पठण यामुळेही भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य हे त्रिकुट मनात जागृत होत नाही, जेव्हा—

श्रीमद्‌भागवत आलापात् तत्कथं बोधमेष्यति । तत्कथासु तु वेदार्थः श्लोके श्लोके पदे पदे

श्रीमद्भागवताचं पठण केल्यावर त्या विषयाचं खरं समज येतं; त्यातल्या गोष्टींमध्ये, प्रत्येक श्लोकात, प्रत्येक शब्दात वेदांचा अर्थ आहे.

छिन्दन्तु संशयं ह्येनं भवन्तोऽमोघदर्शनाः । विलम्बो नात्र कर्तव्यः शरणागतवत्सलाः

ज्यांचं दृष्टी नेहमी खरी असते, अशा तुम्ही सर्वांनी कृपया माझ्या मनातलं हे शंका दूर करा; कारण तुम्ही शरण आलेल्यांवर नेहमी दया करता, म्हणून इथे विलंब करू नका.

कुमारा ऊचुः - वेदोपनिषदां सारात् जाता भागवती कथा । अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलाकृतिः

कुमार म्हणाले - वेद आणि उपनिषदांचा सारांश म्हणजे भागवती कथा; म्हणूनच ती इतर सर्व कथांपेक्षा वेगळी आणि सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि तिचं फळही खास वेगळं आहे.

आमूलाग्रं रसस्तिष्ठन् नास्ते न स्वाद्यते यथा । सभूयः संपृथग्भूतः फले विश्वमनोहरः

जसं एखाद्या फळात मूळापासून टोकापर्यंत रस असतो, पण तो रस वेगळा केल्याशिवाय खरा स्वाद येत नाही, तसंच पूर्णपणे वेगळा झाल्यावर ते फळ सगळ्यांना आवडतं.

यथा दुग्धे स्थितं सर्पिः न स्वादायोपकल्पते । पृथग्भूतं हि तद्‌गव्यं देवानां रसवर्धनम्

जसं दूधात तुप असतं, पण ते वेगळं काढल्याशिवाय त्याचा स्वाद लागत नाही; आणि ते तुप वेगळं केल्यावर देवांना आनंद देतं, तसंच आहे.

इक्षूणामपि मध्यान्तं शर्करा व्याप्य तिष्ठति । पृथग्भूता च सा मिष्टा तथा भागवती कथा

जसं ऊसाच्या आतून शेवटपर्यंत साखर भरलेली असते, पण ती वेगळी काढल्यावरच गोड लागते, तशीच भागवती कथा आहे.

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां स्थापनाय प्रकाशितम्

हे भागवत नावाचं पुराण, जे ज्ञानी लोकांनी मान्य केलं आहे, भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांची स्थापना व्हावी म्हणून प्रकट झालं आहे.

वेदान्तवेदसुस्नाते गीताया अपि कर्तरि । परितापवति व्यासे मुह्यत्यज्ञानसागरे

ज्यांनी वेद आणि वेदान्तात स्नान केलं, गीतेचे कर्ते आहेत, असे व्यासही दुःखाने ग्रासले गेले, तेव्हा अज्ञानाच्या समुद्रात ते गोंधळले.

तदा त्वया पुरा प्रोक्तं चतुःश्लोकसमन्वितम् । तदीयश्रवणात् सद्यो निर्बाधो बादरायणः

मग पूर्वी तू चार श्लोकांत सांगितलं होतंस; ते ऐकल्यावरच बादरायणाचं दुःख लगेच नाहीसं झालं.

तत्र ते विस्मयः केन यतः प्रश्नकरो भवान् । श्रीमद्‌भागवतं श्राव्य शोकदुःखविनाशनम्

मग तुला हे आश्चर्य कशामुळे वाटलं, म्हणून तू हा प्रश्न विचारलास? श्रीमद्भागवत ऐकावं, कारण ते शोक आणि दुःख नाहीसं करतं.

नारद उवाच - (वसंतितिलका) यद्दर्शनं च विनिहन्त्यशुभानि सद्यः श्रेयस्तनोति भवदुःखदवार्दितानाम् । निःशेषशेषमुखगीतकथैकपानाः प्रेमप्रकाशकृतये शरणं गतोऽस्मि

नारद म्हणाले - ज्याचं दर्शन होताच सर्व अशुभ गोष्टी लगेच नाहीशा होतात, आणि जन्ममरणाच्या दुःखाने त्रस्त लोकांना कल्याण मिळतं, जिथे शुद्ध लोकांच्या तोंडून फक्त कथा ऐकण्याचा आनंद मिळतो, आणि प्रेम प्रकट होतं, अशा त्या शरणाला मी गेलो आहे.

भाग्योदयेन बहुजन्मसमर्जितेन सत्संगमं च लभते पुरुषो यदा वै । अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकार नाशं विधाय हि तदोदयते विवेकः

अनेक जन्मांचं पुण्य उगवलं की, माणसाला सत्संग मिळतो; तेव्हा अज्ञानामुळे आलेला मोह आणि अहंकाराचा अंधार नाहीसा होऊन विवेक जागतो.

श्रीमद्‌भागवतमाहात्म्यम् - तृतीयोऽध्यायः सनकादिमुखात् श्रीमद्‌भागवतश्रवणेन भक्त्तेस्तुष्टीर्ज्ञानवैराग्ययोः पुष्टिश्च - नारद उवाच - (अनुष्टुप्) ज्ञानयज्ञं करिष्यामि शुकशास्त्रकथोज्ज्वलम् । भक्तिर्ज्ञानविरागाणां स्थापनार्थं प्रयत्‍नतः

श्रीमद्भागवताचं माहात्म्य - तिसरा अध्याय. सनकादी ऋषींच्या तोंडून श्रीमद्भागवत ऐकल्यावर भक्ताचं मन तृप्त होतं, आणि ज्ञान-वैऱाग्य वाढतं.

कुत्र कार्यो मया यज्ञः स्थलं तद्‌वाच्यतामिह । महिमा शुकशास्त्रस्य वक्तव्यो वेदपारगैः

नारद म्हणाले - मी शुकदेवांच्या शास्त्रकथांनी उजळलेला ज्ञानयज्ञ करणार आहे, भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांची स्थापना व्हावी म्हणून मी हे मनापासून करतो.

कियद्‌भिः दिवसैः श्राव्या श्रीमद्‌भागवती कथा । को विधिः तत्र कर्तव्यो ममेदं ब्रुवतामितः

हा यज्ञ कुठे करावा, ते इथे सांगा. शुकशास्त्राचं माहात्म्य वेदपारंगत लोकांनी सांगावं.

कुमारा ऊचुः - श्रृणु नारद वक्ष्यामो विनम्राय विवेकिने । गंगाद्वारसमीपे तु तटं आनन्दनामकम्

कुमार म्हणाले - नारद, ऐक, आम्ही तुला सांगतो, कारण तू नम्र आणि विवेकी आहेस. गंगाकाठी आनंद नावाचं एक ठिकाण आहे.