श्रीमद्भागवतपुराणम्

मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कौशिकः। अनन्यभावान्पार्षदानात्मनो मरुतां गणान्

कौशिक म्हणाला, 'भाऊ, घाबरू नका; तुम्ही मला प्रिय आहात. तुम्ही माझेच भक्त मरुतगण आहात.'

न ममार दितेर्गर्भः श्रीनिवासानुकम्पया। बहुधा कुलिशक्षुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान्

श्रीनिवासाच्या कृपेने दितीचा गर्भ मेला नाही; वज्राने वारंवार फोडला तरी, जसे तू द्रोणाच्या अस्त्रापासून वाचलास, तसेच तो वाचला.

सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम्। संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चितः

जो मनुष्य आदिपुरुषाची एकदाही भक्ती करतो, तो त्याच्यासारखा होतो; दितीने जवळपास एक वर्ष हरिची पूजा केली.

सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतोऽभवन्। व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपाः कृताः

इंद्रासह त्या पन्नास देवता मरुत झाले; त्यांच्या आईचा दोष हरिने दूर केला आणि त्यांना सोमपानाचा अधिकार दिला.

दितिरुत्थाय ददृशे कुमाराननलप्रभान्। इन्द्रेण सहितान्देवी पर्यतुष्यदनिन्दिता

दिति उठून बसली आणि तिने आपल्या पुत्रांना अग्नीसारखे तेजस्वी पाहिले. त्या वेळी देवी आणि इंद्र दोघेही आनंदाने त्या मुलांबरोबर होते.

अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम्। अपत्यमिच्छन्त्यचरं व्रतमेतत्सुदुष्करम्

नंतर तिने इंद्राला म्हटले, "माझ्या मुला, मी एक अतिशय कठीण व्रत घेतले होते, जे आदित्यांना भीती वाटावी असे आहे, कारण मला पुत्र हवा होता."

एकः सङ्कल्पितः पुत्रः सप्त सप्ताभवन्कथम्। यदि ते विदितं पुत्र सत्यं कथय मा मृषा

"मी एकच पुत्र मिळावा असे ठरवले होते, पण सात जण सातपट झाले — हे कसे झाले? तुला खरे माहीत असेल तर सांग, मला फसवू नको."

इन्द्र उवाच। अम्ब तेऽहं व्यवसितमुपधार्यागतोऽन्तिकम्। लब्धान्तरोऽच्छिदं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्मदृक्

इंद्र म्हणाला, "आई, तुझे मनोदय समजून मी जवळ आलो. संधी मिळताच मी गर्भाचे तुकडे केले, माझा हेतू साध्य करण्यासाठी, धर्माची पर्वा न करता."

कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन्सप्त कुमारकाः। तेऽपि चैकैकशो वृक्णाः सप्तधा नापि मम्रिरे

"मी तुझ्या गर्भाचे सात भाग केले आणि त्यातून सात मुले झाली. नंतर प्रत्येक भाग पुन्हा सात तुकडे केले, तरीही त्यापैकी कोणीही मरण पावले नाहीत."

ततस्तत्परमाश्चर्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया। महापुरुषपूजायाः सिद्धिः काप्यानुषङ्गिणी

"माझ्यामुळे हे अद्भुत घडलेले पाहून मला समजले की, हे सर्व महापुरुषाच्या पूजेचे फळ आहे, ज्यामुळे अशी सिद्धी मिळते."

आराधनं भगवत ईहमाना निराशिषः। ये तु नेच्छन्त्यपि परं ते स्वार्थकुशलाः स्मृताः

"जे लोक काहीही इच्छा न ठेवता भगवंताची पूजा करतात, त्यांना खरे ज्ञानी मानले जाते, जरी ते काही मागत नसले तरी; पण जे फक्त स्वतःचाच फायदा पाहतात, त्यांना तसे म्हणता येत नाही."

आराध्यात्मप्रदं देवं स्वात्मानं जगदीश्वरम्। को वृणीत गुणस्पर्शं बुधः स्यान्नरकेऽपि यत्

"जो देव स्वतःला देणारा, जगाचा स्वामी आणि आपला आत्मा आहे, त्याची सेवा करता येत असताना, कोण बुद्धिमान माणूस अशा गुणांच्या संसर्गाला पसंत करील, ज्यामुळे नरकात जावे लागते?"

तदिदं मम दौर्जन्यं बालिशस्य महीयसि। क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थितः

"म्हणून आई, मी लहानपणामुळे आणि नीचपणामुळे केलेल्या या मोठ्या अपराधाला तू मला माफ कर. सुदैवाने तुझा गर्भ पुन्हा जिवंत झाला आहे."

श्रीशुक उवाच। इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञातः शुद्धभावेन तुष्टया। मरुद्भिः सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभुः

श्री शुक म्हणतात: त्या शुद्ध मनाच्या आणि समाधानी आईने परवानगी दिल्यावर, इंद्राने मरुतांसह तिला वंदन केले आणि स्वर्गात परत गेला.

एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। मङ्गलं मरुतां जन्म किं भूयः कथयामि ते

"तू जे विचारलेस ते सर्व मी सांगितले, म्हणजे मरुतांचा शुभ जन्म. आता तुला आणखी काय सांगू?"

सूत उवाच । महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं विचिन्तयन् नात्मकृतं सुदुर्मनाः । अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि

सूतमुनी म्हणाले: त्या राजाने, स्वतः केलेले नसले तरी, त्या निंदनीय कृत्याचा विचार केला आणि मनात फारच दुःखी झाला. 'अरे, मी पवित्र आणि अदृश्य तेज असलेल्या ब्राह्मणावर नीच आणि अनार्याप्रमाणे वागलो.'

ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् । तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा

'मी देवतांचा अपमान केल्यामुळे, लवकरच माझ्यावर मोठे आणि टाळता न येणारे संकट येईल. ते येऊ दे, तेच माझ्या पापाची शिक्षा होईल, म्हणजे मी पुन्हा असे कधीच करणार नाही.'

अद्यैव राज्यं बलमृद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे । दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत् पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः

'आजच, ब्राह्मणांचा कोप म्हणून पेटलेली आग माझे राज्य, सैन्य आणि मोठा खजिना जाळून टाको; मी असा अभागी, ब्राह्मण, देव किंवा गायी यांच्याविषयी पुन्हा कधीही वाईट विचार करू नये.'

स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद् यथा मुनेः सुतोक्तो निर्‌ऋतिस्तक्षकाख्यः । स साधु मेने न चिरेण तक्षका नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम्

अशा विचारात असताना, त्याने ऐकले की त्या ऋषीपुत्राने त्याच्या मृत्यूचे, म्हणजेच तक्षक नावाच्या सर्पाचे, उच्चारण केले आहे. त्याने ते योग्य मानले, कारण लवकरच तक्षक त्याच्या आसक्त मनाला विरक्ती देईल.

अथो विहायेमममुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् । कृष्णाङ्‌घ्रिसेवामधिमन्यमान उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम्

मग त्याने हा आणि पुढचा जन्म, दोन्हीही निरर्थक आहेत असे ठरवून, त्यांचा त्याग केला. आता फक्त कृष्णाच्या पायांची सेवा करायची असा निश्चय करून, तो अमर नद्याच्या काठी उपवासाला बसला.

या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र कृष्णाङ्‌घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री । पुनाति लोकानुभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः

ती नदी, जिच्या पाण्यात कृष्णाच्या पायधुळीचे मिश्रण आहे आणि जी गंगेपेक्षाही पवित्र आहे, ती सर्व लोकांना आणि त्यांच्या राजांना शुद्ध करते — मग मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेला कोण तिची सेवा करणार नाही?

इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् । दधौ मुकुन्दाङ्‌घ्रिमनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः

अशा प्रकारे पांडवपुत्राने निश्चय केला आणि विष्णुपदी प्रायोपवेशाचा संकल्प केला. त्याने आपले मन फक्त मुकुंदाच्या पायांवर एकाग्र केले, सर्व आसक्ती सोडून, ऋषींसारखा व्रतस्थ राहिला.

तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनयः सशिष्याः । प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशैः स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः

त्या ठिकाणी, जगाला पावन करणारे, महान आणि पुण्यवान ऋषी आपल्या शिष्यांसह आले. बहुतेकजण तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने आले होते, कारण संत स्वतःच तीर्थस्थळांना पवित्र करतात.

अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वान् अरिष्टनेमिर्भृगुरङ्‌गिराश्च । पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ

अत्री, वसिष्ठ, च्यवन, शरद्वान, अरिष्टनेमि, भृगु आणि अंगिरा; पराशर, गाधीचा पुत्र, नंतर राम, उतथ्य, इंद्रप्रमद आणि इध्मवाह असे हे सर्व आले.

मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः । मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनिः द्वैपायनो भगवान् नारदश्च

मेधातिथी, देवल, आर्ष्टि्षेण, भारद्वाज, गौतम, पिप्पलाद; मैत्रेय, और्व, कवष, कुम्भयोनी, द्वैपायन आणि भगवंत नारद हेही तेथे उपस्थित होते.

अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च । नानार्षेयप्रवरान् समेतान् अभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे

इतरही देवर्षी, ब्रह्मर्षी आणि राजर्षी यांच्यातील श्रेष्ठ, अरुण व त्यांचे साथीदार आले. त्या सर्व श्रेष्ठ ऋषिपुत्रांना राजाने आदरपूर्वक वंदन केले.

सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् । विज्ञापयामास विविक्तचेता उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणिः

सर्वजण सुखाने बसले असता, राजाने नम्रपणे प्रणाम करून, मन शांत ठेवून, आपली इच्छा सांगण्यासाठी हात जोडून त्यांच्या समोर उभा राहिला.

राजोवाच अहो वयं धन्यतमा नृपाणां महत्तमानुग्रहणीयशीलाः । राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचाद् दूराद् विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म

राजा म्हणाला: 'आहो, आम्ही राजांमध्ये सर्वात भाग्यवान आहोत, कारण महान लोकांनी आम्हांवर कृपा केली. ब्राह्मणांच्या पायांची सेवा न केल्यामुळे राजांचे वंश दूर फेकले गेले — किती निंदनीय कर्म!'

तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् । निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते

माझ्यासारख्या पापी माणसासाठी, सर्वांचा स्वामी, माझे मन घरगुती गोष्टींमध्ये गुंतलेले पाहून, द्विजांच्या शब्दांमुळे वैराग्याची भावना निर्माण करतो, जिथे आसक्तीमुळे लगेच भीती येते.