श्रीमद्भागवतपुराणम्

ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः । स कथं तद्‍गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुमर्हति

ब्राह्मणांनी क्षत्रिय असलेल्या या गृहपालाला घर सांभाळायला नेमले आहे. मग असा द्वारपाल घरातील वस्तूंचा उपभोग घेण्यास कसा पात्र ठरेल?

कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद् भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम्

कृष्ण, जो भरकटणाऱ्यांना मार्ग दाखवणारा होता, तो निघून गेल्यावर, मी आता धर्माचा सेतू तोडणाऱ्यांना शिक्षा करतो; माझे सामर्थ्य पाहा.

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह

असे म्हणून, रागाने डोळे लाल झालेल्या त्या ऋषिकुमाराने, मित्रांच्या उपस्थितीत, कौशिकी नदीवर जाऊन शुद्ध होऊन, वाणीचे वज्र सोडले.

इति लङ्‌घितमर्यादं तक्षकः सप्तमेऽहनि । दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम्

मर्यादा ओलांडल्यामुळे, मी सांगितल्याप्रमाणे, सातव्या दिवशी तक्षक हा कुलाचा शत्रू असलेल्या राजाला दंश करील.

ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह

मग तो मुलगा आश्रमात गेला आणि वडिलांच्या गळ्यात सापाचे मृत शरीर पाहून, दुःखाने व्याकुळ होऊन मोठ्याने रडू लागला.

स वा आङ्‌गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम्

अंगिरस वंशातील ब्राह्मणा, मुलाच्या आक्रोशाचे आवाज ऐकून, त्या ऋषिने हळूहळू डोळे उघडले आणि खांद्यावर पडलेला साप पाहिला.

विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा तेऽपकृतं इत्युक्तः स न्यवेदयत्

त्याने तो साप दूर केला आणि विचारले, 'बाळा, तू का रडतोस? तुला कोणी त्रास दिला?' असे विचारल्यावर, मुलाने सगळे सांगितले.

निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृतं अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः

राजाला नाहक शाप दिला हे ऐकून, त्या ब्राह्मणाला आपल्या मुलाचा आनंद वाटला नाही. 'अरेरे, आज तू मोठा अनर्थ केला आहेस. तुझा अपराध लहान असला तरी शिक्षा फार मोठी आहे.'

न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः

अजून बुद्धी न आलेल्या मुला, तुला राजाचा न्याय करायचा अधिकार नाही. त्याच्या अपराजेय तेजामुळे प्रजेला सर्व बाजूंनी सुख आणि सुरक्षितता मिळते.

अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यति अरक्ष्यमाणोऽविव रूथवत् क्षणात्

नरदेव नावाच्या, रथचक्रधारी राजाचा आदर केला नाही, तर, बाळा, हा सारा लोक थोड्याच वेळात चोरांनी व्यापला जाईल आणि मेंढपाळ नसलेल्या मेंढ्यांसारखा नष्ट होईल.

तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयं यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियोऽर्थाम् पुरुदस्यवो जनाः

आज आपल्यावर पाप सतत येत आहे, कारण रक्षण करणारा नाहीसा झाल्यावर लोक दुसऱ्याचे धन लुटतात, एकमेकांना मारतात, शाप देतात, चोरी करतात आणि जनावरं, बायका, मालमत्ता हिसकावतात.

तदाऽऽर्यधर्मः प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः । ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनामिव वर्णसङ्करः

मग आर्यधर्म, वर्णाश्रमाचे आचार आणि त्रैविध्य यासकट, माणसांतून नाहीसे होतात. त्यानंतर, धन आणि भोगात गुंतलेल्या लोकांमुळे, कुत्रे आणि माकडांसारखा वर्णसंकर होतो.

धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड् बृहच्छ्रवाः । साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट्

धर्माचे रक्षण करणारा राजा म्हणजे बृहच्छ्रवा हा सम्राट, जो खरा भक्त आणि राजर्षी असून, त्याने अश्वमेध यज्ञ केले आहेत.

अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना । पापं कृतं तद्‍भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति

निष्पाप राजावर एका अपरिपक्व बुद्धीच्या मुलाने पाप केले आहे; सर्वांचा आत्मा असलेल्या भगवंताने हे अपराध क्षमावे.

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्‍भक्ताः प्रभवोऽपि हि

अपमान, फसवणूक, शाप, छळ किंवा हत्या झाली तरी, भगवंताचे भक्त, जरी त्यांच्यात सामर्थ्य असले तरी, कधीच प्रत्युत्तर देत नाहीत.

इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनिः । स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत्

मुलाच्या अपराधामुळे, तो महान ऋषी खूपच व्यथित झाला; राजाने स्वतःवर अन्याय केला तरी, त्याने तो अपराध मनात धरला नाही.

प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः । न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः

या जगात साधू लोकांना दुसऱ्यांकडून अनेकदा सुख-दुःखाच्या प्रसंगांना सामोरे जावे लागते; पण ते ना दुःखी होतात, ना फार आनंदी, कारण त्यांचा आधार नेहमी आत्म्याच्या गुणांवर असतो.

नाधौतपादाप्रयता नार्द्रपादा उदक्शिराः। शयीत नापराङ्नान्यैर्न नग्ना न च सन्ध्ययोः

पाय धुऊन न घेता, ओले पाय किंवा ओले डोके ठेवून झोपू नये; दुसऱ्यांनी दिलेले अन्न खाऊ नये, उघडे झोपू नये, आणि संध्याकाळी किंवा पहाटे झोपू नये.

धौतवासा शुचिर्नित्यं सर्वमङ्गलसंयुता। पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्गोविप्राञ्श्रियमच्युतम्

नेहमी स्वच्छ राहावे, स्वच्छ कपडे घालावे, आणि सर्व शुभ गोष्टींनी युक्त राहून, सकाळच्या जेवणाआधी गायी, ब्राह्मण, लक्ष्मी आणि अच्युत यांची पूजा करावी.

स्त्रियो वीरवतीश्चार्चेत्स्रग्गन्धबलिमण्डनैः। पतिं चार्च्योपतिष्ठेत ध्यायेत्कोष्ठगतं च तम्

स्त्रिया आणि शूर पुरुषांनी हार, सुवासिक द्रव्ये, नैवेद्य आणि अलंकारांनी पूजा करावी; स्त्रीने पतीची पूजा करून त्याची सेवा करावी आणि तो आपल्या गर्भात आहे असे ध्यान करावे.

सांवत्सरं पुंसवनं व्रतमेतदविप्लुतम्। धारयिष्यसि चेत्तुभ्यं शक्रहा भविता सुतः

जर तू हे पुंसवन व्रत अखंड एक वर्ष पाळलेस, तर तुला इंद्रावर विजय मिळवणारा पुत्र होईल.

बाढमित्यभ्युपेत्याथ दिती राजन्महामनाः। कश्यपाद्गर्भमाधत्त व्रतं चाञ्जो दधार सा

'ठीक आहे' असे म्हणून, मोठ्या निर्धाराने दितीने कश्यपांचा गर्भ स्वीकारला आणि ती व्रत निष्ठेने पाळू लागली.

मातृष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद। शुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पर्यचरत्कविः

इंद्राने आपल्या मावशीचा हेतू ओळखला आणि, राजन, आश्रमात राहणाऱ्या दितीची मनापासून सेवा केली.

नित्यं वनात्सुमनसः फलमूलसमित्कुशान्। पत्राङ्कुरमृदोऽपश्च काले काल उपाहरत्

तो रोज जंगलातून फुले, फळे, समिधा, कुशा, पाने, कोंब, माती आणि पाणी योग्य वेळी आणत असे.

एवं तस्या व्रतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिर्नृप। प्रेप्सुः पर्यचरज्जिह्मो मृगहेव मृगाकृतिः

ती व्रत पाळत असताना, हरिने तिचे व्रत भंग व्हावे म्हणून, हरणाच्या रूपात, वाकड्या मार्गाने तिची सेवा केली.

नाध्यगच्छद्व्रतच्छिद्रं तत्परोऽथ महीपते। चिन्तां तीव्रां गतः शक्रः केन मे स्याच्छिवं त्विह

पण, राजन, त्याला तिच्या व्रतात कुठेही दोष सापडला नाही; त्यामुळे इंद्र मोठ्या चिंता आणि अस्वस्थतेत पडला की, आता माझे कार्य कसे साध्य होईल?

एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्शिता। अस्पृष्टवार्यधौताङ्घ्रिः सुष्वाप विधिमोहिता

एकदा संध्याकाळी, व्रतामुळे थकलेली आणि जेवण करून, पाय न धुता, पाणी न लावता, दिती विधीच्या मोहाने झोपली.

लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रा पहृतचेतसः। दितेः प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया

तेव्हा, झोपेने तिचे भान हरपले असताना, योगशक्तीने इंद्राने तिच्या गर्भात प्रवेश केला.

चकर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम्। रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान्पुनः

त्याने वज्राने सोन्यासारख्या तेजस्वी गर्भाचे सात तुकडे केले; प्रत्येक तुकडा रडू लागला, तेव्हा त्याने पुन्हा सांगितले, 'रडू नका.'