श्रीमद्भागवतपुराणम्

एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूतिः यस्याङ्‌घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सोः

आतापर्यंत सांगितलेल्या गोष्टींवरूनच त्या भगवंताचे अतुलनीय आणि अद्वितीय गुण स्पष्ट होतात. ज्याच्या चरणरजासाठी सर्व काही सोडणारे सुद्धा आसुसतात, पण तो स्वतः मात्र त्याला इच्छित नाही.

अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः

शिवाय, ब्रह्मदेवाने पूजा करण्यासाठी अर्पण केलेलं, भगवंताच्या पायांच्या नखांतून निर्माण झालेलं पाणी, हे संपूर्ण जग शुद्ध करतं. मग या जगात भगवंताच्या चरणांची इच्छा करणारा कोण शुद्ध होणार नाही?

यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपशमः स्वधर्मः

जिथे भक्त, ज्ञानी लोक, शरीर व त्याच्या संबंधातील आसक्ती सहज सोडून देतात आणि त्या हंसवत्स श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतात, जिथे अहिंसा, शांतता आणि आपला धर्म या गुणांचा वास असतो.

अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्‌भिः आचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणः तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः

हे आर्यजनहो, तुम्ही मला विचारलं म्हणून मी माझ्या समजुतीनुसार सांगतो. जसं आकाशात पक्षी आपल्या क्षमतेनुसार उडतात, तसं ज्ञानी लोक आपल्या समजुतीनुसार विष्णूच्या मार्गाला पोहोचतात.

एकदा धनुरुद्यम्य विचरन्मृगयां वने । मृगाननुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम्

एकदा तो राजा धनुष्य घेऊन, वनात शिकार करत असताना, हरणाचा पाठलाग करत करत फार थकला आणि त्याला प्रचंड भूक व तहान लागली.

जलाशयमचक्षाणः प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम्

पाणी शोधताना तो एका आश्रमात गेला आणि तिथे शांतपणे बसलेला, डोळे मिटलेला एक ऋषी त्याला दिसला.

प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिमुपारतम् । स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम्

त्या ऋषीने आपली इंद्रिये, श्वास, मन आणि बुद्धी पूर्णपणे आवरली होती. तो तीन अवस्थांपलीकडे जाऊन, ब्रह्मस्वरूप, अचल स्थितीला पोहोचला होता.

विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत

जटा विस्कटलेल्या, अंगावर कळकाचे वस्त्र व मृगचर्म असलेला, तहानेने घसा कोरडा पडलेला तो राजा, त्या अवस्थेत ऋषींकडे पाणी मागू लागला.

अलब्धतृणभूम्यादिः असम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः । अवज्ञातं इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह

त्याला गवत, माती किंवा इतर काहीही मिळालं नाही, ना पाणी, ना गोड बोल मिळाले. त्यामुळे आपली अवहेलना झाली असं त्याला वाटलं आणि तो रागावला.

अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मनः । ब्राह्मणं प्रत्यभूद्‍ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च

आधी कधीच न झालेल्या अशा भूक व तहानेने त्रस्त झालेला राजा, त्या ब्राह्मणावर द्वेष आणि रागाने भरून गेला.

स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा । विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत्

मग त्याने रागाच्या भरात, एक मृत साप त्या ब्रह्मर्षीच्या खांद्यावर ठेवला आणि आश्रमातून बाहेर पडून आपल्या नगरात परतला.

एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः । मृषा समाधिराहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः

हा सर्व इंद्रिये आवरून, डोळे मिटून बसलाय, खरंच ध्यानात मग्न आहे की केवळ दाखवतोय? क्षत्रिय कुळातले लोक असं वागतात का?

तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकैः । राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत्

त्याचा मुलगा, अतिशय तेजस्वी, इतर मुलांबरोबर खेळत होता. राजाने आपल्या वडिलांवर अन्याय केला आहे हे त्याला कळताच, त्याने तिथेच असे बोलले.

अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजामिव । स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव

अरेरे, राज्यकर्त्यांचा हा किती मोठा अन्याय! जशी बलाढ्य माणसं यज्ञातील अन्न स्वतः खातात, तसा स्वामीवर नोकरांनी केलेला अपराध, हा जणू दारात बसणाऱ्या कुत्र्यांनी मालकावर केलेल्या अपराधासारखा आहे.

ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः । स कथं तद्‍गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुमर्हति

ब्राह्मणांनी क्षत्रिय असलेल्या या गृहपालाला घर सांभाळायला नेमले आहे. मग असा द्वारपाल घरातील वस्तूंचा उपभोग घेण्यास कसा पात्र ठरेल?

कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद् भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम्

कृष्ण, जो भरकटणाऱ्यांना मार्ग दाखवणारा होता, तो निघून गेल्यावर, मी आता धर्माचा सेतू तोडणाऱ्यांना शिक्षा करतो; माझे सामर्थ्य पाहा.

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह

असे म्हणून, रागाने डोळे लाल झालेल्या त्या ऋषिकुमाराने, मित्रांच्या उपस्थितीत, कौशिकी नदीवर जाऊन शुद्ध होऊन, वाणीचे वज्र सोडले.

इति लङ्‌घितमर्यादं तक्षकः सप्तमेऽहनि । दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम्

मर्यादा ओलांडल्यामुळे, मी सांगितल्याप्रमाणे, सातव्या दिवशी तक्षक हा कुलाचा शत्रू असलेल्या राजाला दंश करील.

ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह

मग तो मुलगा आश्रमात गेला आणि वडिलांच्या गळ्यात सापाचे मृत शरीर पाहून, दुःखाने व्याकुळ होऊन मोठ्याने रडू लागला.

स वा आङ्‌गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम्

अंगिरस वंशातील ब्राह्मणा, मुलाच्या आक्रोशाचे आवाज ऐकून, त्या ऋषिने हळूहळू डोळे उघडले आणि खांद्यावर पडलेला साप पाहिला.

विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा तेऽपकृतं इत्युक्तः स न्यवेदयत्

त्याने तो साप दूर केला आणि विचारले, 'बाळा, तू का रडतोस? तुला कोणी त्रास दिला?' असे विचारल्यावर, मुलाने सगळे सांगितले.

निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृतं अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः

राजाला नाहक शाप दिला हे ऐकून, त्या ब्राह्मणाला आपल्या मुलाचा आनंद वाटला नाही. 'अरेरे, आज तू मोठा अनर्थ केला आहेस. तुझा अपराध लहान असला तरी शिक्षा फार मोठी आहे.'

न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः

अजून बुद्धी न आलेल्या मुला, तुला राजाचा न्याय करायचा अधिकार नाही. त्याच्या अपराजेय तेजामुळे प्रजेला सर्व बाजूंनी सुख आणि सुरक्षितता मिळते.

अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यति अरक्ष्यमाणोऽविव रूथवत् क्षणात्

नरदेव नावाच्या, रथचक्रधारी राजाचा आदर केला नाही, तर, बाळा, हा सारा लोक थोड्याच वेळात चोरांनी व्यापला जाईल आणि मेंढपाळ नसलेल्या मेंढ्यांसारखा नष्ट होईल.

तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयं यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियोऽर्थाम् पुरुदस्यवो जनाः

आज आपल्यावर पाप सतत येत आहे, कारण रक्षण करणारा नाहीसा झाल्यावर लोक दुसऱ्याचे धन लुटतात, एकमेकांना मारतात, शाप देतात, चोरी करतात आणि जनावरं, बायका, मालमत्ता हिसकावतात.

तदाऽऽर्यधर्मः प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः । ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनामिव वर्णसङ्करः

मग आर्यधर्म, वर्णाश्रमाचे आचार आणि त्रैविध्य यासकट, माणसांतून नाहीसे होतात. त्यानंतर, धन आणि भोगात गुंतलेल्या लोकांमुळे, कुत्रे आणि माकडांसारखा वर्णसंकर होतो.

धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड् बृहच्छ्रवाः । साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट्

धर्माचे रक्षण करणारा राजा म्हणजे बृहच्छ्रवा हा सम्राट, जो खरा भक्त आणि राजर्षी असून, त्याने अश्वमेध यज्ञ केले आहेत.

अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना । पापं कृतं तद्‍भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति

निष्पाप राजावर एका अपरिपक्व बुद्धीच्या मुलाने पाप केले आहे; सर्वांचा आत्मा असलेल्या भगवंताने हे अपराध क्षमावे.

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्‍भक्ताः प्रभवोऽपि हि

अपमान, फसवणूक, शाप, छळ किंवा हत्या झाली तरी, भगवंताचे भक्त, जरी त्यांच्यात सामर्थ्य असले तरी, कधीच प्रत्युत्तर देत नाहीत.