श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवं गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीः अयम् । अतृप्तस्तान् अनुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः

अशा प्रकारे घराच्या आसक्तीने मन भरलेले, भ्रमित आणि कधीच न तृप्त होणारे, त्यांचाच विचार करत राहणारे, असे माणूस मरताना अंधारातच पडतो.

सूत उवाच । यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः । अनुग्रहाद् भगवतः कृष्णस्याद्‍भुतकर्मणः

सूतमुनी म्हणाले: जो द्रौणाचा अस्त्र लागूनही आईच्या पोटात मरण पावला नाही, त्याचे अद्भुतकर्म असलेल्या भगवान कृष्णाच्या कृपेने रक्षण झाले.

ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशयः

ब्राह्मणाच्या रागातून जन्मलेल्या तक्षकाने जरी त्याचा जीव घेण्याचा प्रयत्न केला, तरी त्याचे मन भगवंताकडे लागले होते म्हणून तो मृत्यूच्या वेदनेने गोंधळला नाही.

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्

सर्व प्रकारच्या आसक्ती सोडून, अजिंक्य अवस्थेचे ज्ञान मिळवून, व्यासांचे शिष्य गंगेच्या काठी आपले शरीर सोडून गेला.

नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम्

भगवानाच्या कीर्तीच्या कथा ऐकण्यात आनंद मानणाऱ्यांना, मृत्यूसमयीही गोंधळ होत नाही, कारण ते त्याच्या चरणकमळांचे स्मरण करतात.

तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वतः । यावदीशो महानुर्व्यां आभिमन्यव एकराट्

जोपर्यंत अभिमन्युपुत्र, मोठा भक्त, पृथ्वीवर राज्य करतो, तोपर्यंत सर्वत्र असला तरी कलियुग प्रभाव दाखवू शकत नाही.

यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसौ अधर्मप्रभवः कलिः

ज्या दिवशी आणि ज्या क्षणी भगवान पृथ्वीवरून निघून गेले, त्याच वेळी अधर्माचा मूळ असलेला कलियुग येथे आले.

नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्

सम्राट कलियुगाचा द्वेष करत नाही, जसा मधमाशी फुलांमधून मध घेते; त्याला शुभ फळ लवकर मिळते, इतरांना तसे होत नाही.

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते

कमकुवतांवर धाडसी पण बलवानांपासून घाबरट असलेला कलियुग, निर्भय आणि शहाण्या माणसांना काही करू शकत नाही; तो निष्काळजी लोकांत लांडग्यासारखा वावरतो.

उपवर्णितमेतद् वः पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेव कथोपेतं आख्यानं यदपृच्छत

मी तुमच्यासाठी पवित्र, वासुदेवाच्या कथा असलेली, परीक्षिताची ही कथा सांगितली, जशी तुम्ही विचारली होती.

या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः । गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः

भगवानाच्या, मोठमोठ्या कर्मांची, गुणांची आणि कृत्यांची जी कथा आहे, ती खऱ्या अर्थाने जगू इच्छिणाऱ्यांनी ऐकावी आणि सेवावी.

ऋषय ऊचुः सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानां अमृतं हि नः

ऋषी म्हणाले: सौम्य सूत, तू दीर्घायुष्य आणि शाश्वत कीर्ती मिळवो, कारण तू आम्हा माणसांसाठी कृष्णाच्या लीला — अमृत — सांगतोस.

कर्मण्यस्मिन् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु

या अनिश्चित जगात, जिथे लोकांचे मन धुक्याने भरलेले आहे, तिथे तू आम्हाला गोविंदाच्या चरणकमळांचा मधुर रस प्यायला लावतोस.

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत् सङ्‌गिसंगस्य मर्त्यानां किमुताशिषः

भगवानाच्या भक्तांच्या संगाचा एक क्षणसुद्धा आम्ही स्वर्ग किंवा मुक्तीसाठीही देणार नाही — मग इतर माणसांसाठीच्या वरदानांची काय कथा!

को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां महत्तमैकान्त परायणस्य । नान्तं गुणानां अगुणस्य जग्मुः योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः

ज्यांना खरं अर्थाने कथा ऐकायची गोडी आहे, त्यांना त्या श्रेष्ठ भक्तांच्या एकमेव आश्रय असलेल्या परमेश्वराच्या लीला ऐकून कधीच समाधान वाटत नाही. ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांपैकी श्रेष्ठ असलेल्या योगीजनांनीसुद्धा त्या गुणातीत परमेश्वराच्या गुणांचा अंत कधीच गाठलेला नाही.

तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्त परायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन्

म्हणून, हे विद्वान्, तुम्ही जे भगवंताच्या भक्तीत अग्रगण्य आहात, आम्हा ऐकू इच्छिणाऱ्यांसाठी त्या हरिच्या उदार आणि शुद्ध चरित्राचे वर्णन करा.

स वै महाभागवतः परीक्षिद् येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धिः । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्

तो परीक्षित् खरा मोठा भक्त होता. त्याची शुद्ध बुद्धी नेहमीच मोक्षाकडे लागलेली होती. व्यासपुत्र शुकदेवांनी सांगितलेल्या ज्ञानामुळे त्याने गरुडध्वज असलेल्या परमेश्वराच्या चरणी स्थान मिळवलं.

तन्नः परं पुण्यमसंवृतार्थं आख्यानमत्यद्‍भुत योगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ता चरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम्

म्हणून, आम्हाला ते परमपवित्र, अद्भुत आणि योगाभ्यासाने युक्त असलेलं, ज्याचा अर्थ स्पष्ट आहे, अशा अनंत लीला असलेलं, परीक्षित् आणि भक्तांना आनंद देणारं कथानक सांगा.

सूत उवाच । अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः । दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोगः

सूतमुनी म्हणाले: आज आम्ही, जरी नीच कुळात जन्मलो असलो, तरी वडीलधाऱ्यांचा आदर केल्यामुळे धन्य झालो आहोत. श्रेष्ठ पुरुषांच्या वाणीचा संग केल्याने वाईट घराण्याचा कलंक आणि मनातील दुःख लवकरच नाहीसं होतं.

कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्त परायणस्य । योऽनन्तशक्तिः भगवाननन्तो महद्‍गुणत्वाद् यमनन्तमाहुः

मग जो श्रेष्ठ भक्तांचा एकमेव आश्रय असलेल्या भगवंताचं गुणगान करतो, त्याचं काय वर्णन करावं? अनंत शक्ती असलेला, अनंत गुणांचा स्वामी असलेला तो परमेश्वर अनंत म्हणून ओळखला जातो.

एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूतिः यस्याङ्‌घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सोः

आतापर्यंत सांगितलेल्या गोष्टींवरूनच त्या भगवंताचे अतुलनीय आणि अद्वितीय गुण स्पष्ट होतात. ज्याच्या चरणरजासाठी सर्व काही सोडणारे सुद्धा आसुसतात, पण तो स्वतः मात्र त्याला इच्छित नाही.

अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः

शिवाय, ब्रह्मदेवाने पूजा करण्यासाठी अर्पण केलेलं, भगवंताच्या पायांच्या नखांतून निर्माण झालेलं पाणी, हे संपूर्ण जग शुद्ध करतं. मग या जगात भगवंताच्या चरणांची इच्छा करणारा कोण शुद्ध होणार नाही?

यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपशमः स्वधर्मः

जिथे भक्त, ज्ञानी लोक, शरीर व त्याच्या संबंधातील आसक्ती सहज सोडून देतात आणि त्या हंसवत्स श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतात, जिथे अहिंसा, शांतता आणि आपला धर्म या गुणांचा वास असतो.

अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्‌भिः आचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणः तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः

हे आर्यजनहो, तुम्ही मला विचारलं म्हणून मी माझ्या समजुतीनुसार सांगतो. जसं आकाशात पक्षी आपल्या क्षमतेनुसार उडतात, तसं ज्ञानी लोक आपल्या समजुतीनुसार विष्णूच्या मार्गाला पोहोचतात.

एकदा धनुरुद्यम्य विचरन्मृगयां वने । मृगाननुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम्

एकदा तो राजा धनुष्य घेऊन, वनात शिकार करत असताना, हरणाचा पाठलाग करत करत फार थकला आणि त्याला प्रचंड भूक व तहान लागली.

जलाशयमचक्षाणः प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम्

पाणी शोधताना तो एका आश्रमात गेला आणि तिथे शांतपणे बसलेला, डोळे मिटलेला एक ऋषी त्याला दिसला.

प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिमुपारतम् । स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम्

त्या ऋषीने आपली इंद्रिये, श्वास, मन आणि बुद्धी पूर्णपणे आवरली होती. तो तीन अवस्थांपलीकडे जाऊन, ब्रह्मस्वरूप, अचल स्थितीला पोहोचला होता.

विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत

जटा विस्कटलेल्या, अंगावर कळकाचे वस्त्र व मृगचर्म असलेला, तहानेने घसा कोरडा पडलेला तो राजा, त्या अवस्थेत ऋषींकडे पाणी मागू लागला.

अलब्धतृणभूम्यादिः असम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः । अवज्ञातं इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह

त्याला गवत, माती किंवा इतर काहीही मिळालं नाही, ना पाणी, ना गोड बोल मिळाले. त्यामुळे आपली अवहेलना झाली असं त्याला वाटलं आणि तो रागावला.