श्रीमद्भागवतपुराणम्

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेत् मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन

राजपुत्राने अडचणीच्या काळात वैश्याची वृति किंवा शिकार करून जगावं, किंवा ब्राह्मणासारखं वागावं; पण कधीही कुत्र्यासारखी वृति स्वीकारू नये.

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा

वैश्याने शूद्राची कामं करावी, आणि शूद्राने हाताची कामं करावीत; पण संकटातून सुटल्यानंतर कुणीही निंदनीय वृति कधीही स्वीकारू नये.

वेदाध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्नाद्यैः यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद् रूपाणि अन्वहं यजेत्

वेदपठण, पितरांना आणि देवांना नैवेद्य, दान, अन्नदान — जे मिळेल त्यानुसार — याने रोज माझ्या रूपातील देव, ऋषी, पितर आणि प्राण्यांची पूजा करावी.

यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा । धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून्

योग्य मार्गाने मिळालेल्या किंवा सहज मिळालेल्या धनाने, कुणालाही त्रास न देता, आपले आश्रित आणि यज्ञ यांचा योग्य रीतीने पालन करावं.

कुटुंबेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुंबी अपि । विपश्चित् नश्वरं पश्येद् अदृष्टमपि दृष्टवत्

घरात असूनही कुणीही कुटुंबाशी अतिशय आसक्त होऊ नये, किंवा बेफिकीर राहू नये; ज्ञानी माणूस नाशवंत गोष्टी अदृश्य असल्या तरी जशा दिसतात तशाच मानतो.

पुत्रदारा आप्तबंधूनां संगमः पांथसङ्गमः । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा

मुलं, पत्नी, आप्तेष्ट यांचा संग म्हणजे प्रवाशांचा एकत्र येणं आहे; हे सर्व शरीरातून निघून जातात, जसं झोपेतला स्वप्न संपतो.

इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेषु अतिथिवद् वसन् । न गृहैः अनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः

असा विचार करत, मुक्त झालेला मनुष्य घरात पाहुण्यासारखा राहतो, घराशी कुठलीही बांधिलकी ठेवत नाही, त्याला काहीच आपलेपण नसते आणि अहंकारही नसतो.

कर्मभिः गृहमेधीयैः इष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत्

जो भक्तीभावाने फक्त माझ्यासाठी घरातील कर्तव्ये पार पाडतो, तो घरी राहू शकतो, किंवा जंगलात जाऊ शकतो, किंवा मुलं असतील तर संन्यास घेऊन फिरू शकतो.

यस्तु आसक्तमतिः गेहे पुत्रवित्तैषणा आतुरः । स्त्रैणः कृपणधीः मूढो मम अहं इति बध्यते

पण ज्याचे मन घराशी, मुलं आणि संपत्तीच्या इच्छेने बांधलेले असते, स्त्रियांच्या मोहात पडलेले, दयनीय विचार करणारे आणि मूढ असते, तो 'माझे' आणि 'मी' या भावनेने बांधला जातो.

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजऽऽत्मजाः । अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः

अरे बापरे, माझे वृद्ध आईवडील, माझी पत्नी, माझी लहान मुलं आणि मुली — हे सगळे माझ्याशिवाय असहाय आणि दुःखी कसे जगतील?

एवं गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीः अयम् । अतृप्तस्तान् अनुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः

अशा प्रकारे घराच्या आसक्तीने मन भरलेले, भ्रमित आणि कधीच न तृप्त होणारे, त्यांचाच विचार करत राहणारे, असे माणूस मरताना अंधारातच पडतो.

सूत उवाच । यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः । अनुग्रहाद् भगवतः कृष्णस्याद्‍भुतकर्मणः

सूतमुनी म्हणाले: जो द्रौणाचा अस्त्र लागूनही आईच्या पोटात मरण पावला नाही, त्याचे अद्भुतकर्म असलेल्या भगवान कृष्णाच्या कृपेने रक्षण झाले.

ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशयः

ब्राह्मणाच्या रागातून जन्मलेल्या तक्षकाने जरी त्याचा जीव घेण्याचा प्रयत्न केला, तरी त्याचे मन भगवंताकडे लागले होते म्हणून तो मृत्यूच्या वेदनेने गोंधळला नाही.

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्

सर्व प्रकारच्या आसक्ती सोडून, अजिंक्य अवस्थेचे ज्ञान मिळवून, व्यासांचे शिष्य गंगेच्या काठी आपले शरीर सोडून गेला.

नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम्

भगवानाच्या कीर्तीच्या कथा ऐकण्यात आनंद मानणाऱ्यांना, मृत्यूसमयीही गोंधळ होत नाही, कारण ते त्याच्या चरणकमळांचे स्मरण करतात.

तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वतः । यावदीशो महानुर्व्यां आभिमन्यव एकराट्

जोपर्यंत अभिमन्युपुत्र, मोठा भक्त, पृथ्वीवर राज्य करतो, तोपर्यंत सर्वत्र असला तरी कलियुग प्रभाव दाखवू शकत नाही.

यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसौ अधर्मप्रभवः कलिः

ज्या दिवशी आणि ज्या क्षणी भगवान पृथ्वीवरून निघून गेले, त्याच वेळी अधर्माचा मूळ असलेला कलियुग येथे आले.

नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्

सम्राट कलियुगाचा द्वेष करत नाही, जसा मधमाशी फुलांमधून मध घेते; त्याला शुभ फळ लवकर मिळते, इतरांना तसे होत नाही.

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते

कमकुवतांवर धाडसी पण बलवानांपासून घाबरट असलेला कलियुग, निर्भय आणि शहाण्या माणसांना काही करू शकत नाही; तो निष्काळजी लोकांत लांडग्यासारखा वावरतो.

उपवर्णितमेतद् वः पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेव कथोपेतं आख्यानं यदपृच्छत

मी तुमच्यासाठी पवित्र, वासुदेवाच्या कथा असलेली, परीक्षिताची ही कथा सांगितली, जशी तुम्ही विचारली होती.

या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः । गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः

भगवानाच्या, मोठमोठ्या कर्मांची, गुणांची आणि कृत्यांची जी कथा आहे, ती खऱ्या अर्थाने जगू इच्छिणाऱ्यांनी ऐकावी आणि सेवावी.

ऋषय ऊचुः सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानां अमृतं हि नः

ऋषी म्हणाले: सौम्य सूत, तू दीर्घायुष्य आणि शाश्वत कीर्ती मिळवो, कारण तू आम्हा माणसांसाठी कृष्णाच्या लीला — अमृत — सांगतोस.

कर्मण्यस्मिन् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु

या अनिश्चित जगात, जिथे लोकांचे मन धुक्याने भरलेले आहे, तिथे तू आम्हाला गोविंदाच्या चरणकमळांचा मधुर रस प्यायला लावतोस.

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत् सङ्‌गिसंगस्य मर्त्यानां किमुताशिषः

भगवानाच्या भक्तांच्या संगाचा एक क्षणसुद्धा आम्ही स्वर्ग किंवा मुक्तीसाठीही देणार नाही — मग इतर माणसांसाठीच्या वरदानांची काय कथा!

को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां महत्तमैकान्त परायणस्य । नान्तं गुणानां अगुणस्य जग्मुः योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः

ज्यांना खरं अर्थाने कथा ऐकायची गोडी आहे, त्यांना त्या श्रेष्ठ भक्तांच्या एकमेव आश्रय असलेल्या परमेश्वराच्या लीला ऐकून कधीच समाधान वाटत नाही. ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांपैकी श्रेष्ठ असलेल्या योगीजनांनीसुद्धा त्या गुणातीत परमेश्वराच्या गुणांचा अंत कधीच गाठलेला नाही.

तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्त परायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन्

म्हणून, हे विद्वान्, तुम्ही जे भगवंताच्या भक्तीत अग्रगण्य आहात, आम्हा ऐकू इच्छिणाऱ्यांसाठी त्या हरिच्या उदार आणि शुद्ध चरित्राचे वर्णन करा.

स वै महाभागवतः परीक्षिद् येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धिः । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्

तो परीक्षित् खरा मोठा भक्त होता. त्याची शुद्ध बुद्धी नेहमीच मोक्षाकडे लागलेली होती. व्यासपुत्र शुकदेवांनी सांगितलेल्या ज्ञानामुळे त्याने गरुडध्वज असलेल्या परमेश्वराच्या चरणी स्थान मिळवलं.

तन्नः परं पुण्यमसंवृतार्थं आख्यानमत्यद्‍भुत योगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ता चरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम्

म्हणून, आम्हाला ते परमपवित्र, अद्भुत आणि योगाभ्यासाने युक्त असलेलं, ज्याचा अर्थ स्पष्ट आहे, अशा अनंत लीला असलेलं, परीक्षित् आणि भक्तांना आनंद देणारं कथानक सांगा.

सूत उवाच । अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः । दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोगः

सूतमुनी म्हणाले: आज आम्ही, जरी नीच कुळात जन्मलो असलो, तरी वडीलधाऱ्यांचा आदर केल्यामुळे धन्य झालो आहोत. श्रेष्ठ पुरुषांच्या वाणीचा संग केल्याने वाईट घराण्याचा कलंक आणि मनातील दुःख लवकरच नाहीसं होतं.