श्रीमद्भागवतपुराणम्

सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः

सूतमुनी म्हणाले, 'त्यावेळी त्याच्या विनंतीवरून राजाने कलियुगाला जिथे अधर्म असतो अशी चार ठिकाणं दिली — जुगार, मद्यपान, स्त्रिया आणि प्राणहिंसा.'

पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभुः । ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्

पुन्हा कलियुगाने मागणी केली तेव्हा राजाने त्याला सोने दिलं; त्यातून असत्य, मद, वासना, राग आणि पाचवं म्हणून वैर निर्माण झालं.

अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत्तन्निदेशकृत्

ही पाच अधर्माची ठिकाणं उत्तरेचा पुत्र राजाने कलियुगाला दिली, आणि कलियुग त्याच्या आज्ञेप्रमाणे तिथे राहू लागला.

अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः

म्हणून जो मनुष्य आपलं कल्याण इच्छितो, त्याने कधीही या ठिकाणी जाऊ नये; विशेषतः धर्मशील राजा, लोकांचा नेता किंवा गुरु यांनी तर अजिबात नाही.

वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयामिति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत्

राजाने वृषभाला त्याची हरवलेली तीन पाय — तप, शुद्धता आणि दया — परत दिली, त्याला धीर दिला आणि पृथ्वीला समृद्ध केलं.

स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता

तोच राजा आता आपल्या आजोबांनी दिलेल्या सिंहासनावर विराजमान आहे, जेव्हा राजा वनवासासाठी निघाला होता.

आस्तेऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः

आता तो राजर्षी, कौरवांच्या तेजाने उजळलेला, हस्तिनापुरात राहतो, मोठ्या कीर्तीने आणि सार्वभौमपणे.

इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृपः । यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः

अभिमन्युपुत्र राजाचा असा प्रभाव आहे की, तो पृथ्वीचं रक्षण करत असताना तुम्ही सर्वजण या मोठ्या यज्ञात सहभागी आहात.

एवंविधो नरपतिः विमानेनार्कवर्चसा । विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते

असा राजा, सूर्यासारखा तेजस्वी, आपल्या विमानात बसून, सर्व अशुभ दूर करून, इंद्रासोबत आनंदाने वावरतो.

सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एवापदं तरेत् । खड्गेन वा आपदाक्रांतो न श्ववृत्त्या कथञ्चन

ब्राह्मण जर अडचणीत असेल तर त्याने व्यापार किंवा वस्तू विकून आपला उदरनिर्वाह करावा, किंवा संकटात शस्त्राचा आधार घ्यावा; पण कधीही कुत्र्यासारखी हलकी वृति स्वीकारू नये.

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेत् मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन

राजपुत्राने अडचणीच्या काळात वैश्याची वृति किंवा शिकार करून जगावं, किंवा ब्राह्मणासारखं वागावं; पण कधीही कुत्र्यासारखी वृति स्वीकारू नये.

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा

वैश्याने शूद्राची कामं करावी, आणि शूद्राने हाताची कामं करावीत; पण संकटातून सुटल्यानंतर कुणीही निंदनीय वृति कधीही स्वीकारू नये.

वेदाध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्नाद्यैः यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद् रूपाणि अन्वहं यजेत्

वेदपठण, पितरांना आणि देवांना नैवेद्य, दान, अन्नदान — जे मिळेल त्यानुसार — याने रोज माझ्या रूपातील देव, ऋषी, पितर आणि प्राण्यांची पूजा करावी.

यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा । धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून्

योग्य मार्गाने मिळालेल्या किंवा सहज मिळालेल्या धनाने, कुणालाही त्रास न देता, आपले आश्रित आणि यज्ञ यांचा योग्य रीतीने पालन करावं.

कुटुंबेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुंबी अपि । विपश्चित् नश्वरं पश्येद् अदृष्टमपि दृष्टवत्

घरात असूनही कुणीही कुटुंबाशी अतिशय आसक्त होऊ नये, किंवा बेफिकीर राहू नये; ज्ञानी माणूस नाशवंत गोष्टी अदृश्य असल्या तरी जशा दिसतात तशाच मानतो.

पुत्रदारा आप्तबंधूनां संगमः पांथसङ्गमः । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा

मुलं, पत्नी, आप्तेष्ट यांचा संग म्हणजे प्रवाशांचा एकत्र येणं आहे; हे सर्व शरीरातून निघून जातात, जसं झोपेतला स्वप्न संपतो.

इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेषु अतिथिवद् वसन् । न गृहैः अनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः

असा विचार करत, मुक्त झालेला मनुष्य घरात पाहुण्यासारखा राहतो, घराशी कुठलीही बांधिलकी ठेवत नाही, त्याला काहीच आपलेपण नसते आणि अहंकारही नसतो.

कर्मभिः गृहमेधीयैः इष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत्

जो भक्तीभावाने फक्त माझ्यासाठी घरातील कर्तव्ये पार पाडतो, तो घरी राहू शकतो, किंवा जंगलात जाऊ शकतो, किंवा मुलं असतील तर संन्यास घेऊन फिरू शकतो.

यस्तु आसक्तमतिः गेहे पुत्रवित्तैषणा आतुरः । स्त्रैणः कृपणधीः मूढो मम अहं इति बध्यते

पण ज्याचे मन घराशी, मुलं आणि संपत्तीच्या इच्छेने बांधलेले असते, स्त्रियांच्या मोहात पडलेले, दयनीय विचार करणारे आणि मूढ असते, तो 'माझे' आणि 'मी' या भावनेने बांधला जातो.

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजऽऽत्मजाः । अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः

अरे बापरे, माझे वृद्ध आईवडील, माझी पत्नी, माझी लहान मुलं आणि मुली — हे सगळे माझ्याशिवाय असहाय आणि दुःखी कसे जगतील?

एवं गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीः अयम् । अतृप्तस्तान् अनुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः

अशा प्रकारे घराच्या आसक्तीने मन भरलेले, भ्रमित आणि कधीच न तृप्त होणारे, त्यांचाच विचार करत राहणारे, असे माणूस मरताना अंधारातच पडतो.

सूत उवाच । यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः । अनुग्रहाद् भगवतः कृष्णस्याद्‍भुतकर्मणः

सूतमुनी म्हणाले: जो द्रौणाचा अस्त्र लागूनही आईच्या पोटात मरण पावला नाही, त्याचे अद्भुतकर्म असलेल्या भगवान कृष्णाच्या कृपेने रक्षण झाले.

ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशयः

ब्राह्मणाच्या रागातून जन्मलेल्या तक्षकाने जरी त्याचा जीव घेण्याचा प्रयत्न केला, तरी त्याचे मन भगवंताकडे लागले होते म्हणून तो मृत्यूच्या वेदनेने गोंधळला नाही.

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्

सर्व प्रकारच्या आसक्ती सोडून, अजिंक्य अवस्थेचे ज्ञान मिळवून, व्यासांचे शिष्य गंगेच्या काठी आपले शरीर सोडून गेला.

नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम्

भगवानाच्या कीर्तीच्या कथा ऐकण्यात आनंद मानणाऱ्यांना, मृत्यूसमयीही गोंधळ होत नाही, कारण ते त्याच्या चरणकमळांचे स्मरण करतात.

तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वतः । यावदीशो महानुर्व्यां आभिमन्यव एकराट्

जोपर्यंत अभिमन्युपुत्र, मोठा भक्त, पृथ्वीवर राज्य करतो, तोपर्यंत सर्वत्र असला तरी कलियुग प्रभाव दाखवू शकत नाही.

यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसौ अधर्मप्रभवः कलिः

ज्या दिवशी आणि ज्या क्षणी भगवान पृथ्वीवरून निघून गेले, त्याच वेळी अधर्माचा मूळ असलेला कलियुग येथे आले.

नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्

सम्राट कलियुगाचा द्वेष करत नाही, जसा मधमाशी फुलांमधून मध घेते; त्याला शुभ फळ लवकर मिळते, इतरांना तसे होत नाही.

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते

कमकुवतांवर धाडसी पण बलवानांपासून घाबरट असलेला कलियुग, निर्भय आणि शहाण्या माणसांना काही करू शकत नाही; तो निष्काळजी लोकांत लांडग्यासारखा वावरतो.