श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवं ऋषिगणैः पृष्टैः निर्णीयोक्तं दुरासदम्

अशा प्रकारे, ऋषीगणांनी विचारल्यावर ठरवलं आणि सांगितलं की हे अगदीच दुर्गम आहे.

ततश्चिन्तातुरः सोऽथ बदरीवनमागतः । तपश्चरामि चात्रेति तदर्थं कृतनिश्चयः

मग काळजीने त्रस्त होऊन, तो बदरीवनात गेला आणि तिथे त्या कार्यासाठी तप करण्याचा निश्चय केला.

तावद् ददर्श पुरतः सनकादीन् मुनीश्वरान् । कोटिसूर्यसमाभासान् उवाच मुनिसत्तमः

तेव्हा त्याला समोर सनकादी मोठे ऋषी दिसले, जे कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी होते, आणि श्रेष्ठ ऋषी बोलू लागला.

नारद उवाच - इदानीं भूरिभाग्येन भवद्‌भिः संगमोऽभवत् । कुमारा ब्रुवतां शीघ्रं कृपां कृत्वा ममोपरि

नारद म्हणाला, 'आता मोठ्या भाग्याने तुमच्याशी भेट झाली. हे कुमारांनो, माझ्यावर कृपा करून लवकर सांगा.'

भवन्तो योगिनः सर्वे बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । पञ्चहायनसंयुक्ताः पूर्वेषामपि पूर्वजाः

तुम्ही सर्व योगी, बुद्धिमान आणि विद्वान आहात, पाच प्रकारच्या संयमाने युक्त आहात आणि पूर्वजांच्याही पूर्वज आहात.

सदा वैकुण्ठनिलया हरिकीर्तनतत्पराः । लीलामृतरसोन्मत्ताः कथामात्रैकजीविनः

जे नेहमी वैकुंठात वास करतात, हरिच्या कीर्तनात रममाण असतात, त्याच्या लीळांचा अमृतरस प्यायल्याने वेडावून जातात, आणि केवळ त्याच्या कथा ऐकण्यासाठीच जगतात.

हरिः शरणमेव हि नित्यं येषां मुखे वचः । अथ कालसमादिष्टा जरा युष्मान्न बाधते

ज्यांच्या तोंडावर नेहमी हरिचेच नाव असते आणि ज्याला तोच एकमेव आधार वाटतो, त्यांना काळाने ठरवलेली म्हातारपणाची बाधा त्रास देत नाही.

येषां भ्रूभङ्‍गमात्रेण द्वारपालौ हरेः पुरा । भ्रूमौ निपतितौ सद्यो यत्कृपातः पुरं गतौ

त्यांच्या केवळ भुवईच्या हलण्याने पूर्वी हरिच्या द्वारपालांनी ताबडतोब त्यांच्या पायांवर लोटांगण घातले; आणि त्यांच्या कृपेने ते पुन्हा नगरीत परतले.

अहो भाग्यस्य योगेन दर्शनं भवतामिह । अनुग्रहस्तु कर्तव्यो मयि दीने दयापरैः

वा! योगाच्या भाग्याने मला येथे तुमचे दर्शन मिळाले; तुम्ही दयाळू आहात, म्हणून माझ्यासारख्या दीनावर कृपा करावी.

अशरीरगिरोक्तं यत् तत्किं साधनमुच्यताम् । अनुष्ठेयं कथं तावत् प्रब्रुवन्तु सविस्तरम्

ज्या देहहीन वाणीने सांगितले, त्यासाठी कोणते साधन आहे ते सांगा; ते कसे आचरणात आणावे, ते सविस्तर समजावून सांगा.

भक्तिज्ञानविरागाणां सुखं उत्पद्यते कथम् । स्थापनं सर्ववर्णेषु प्रेमपूर्वं प्रयत्‍नतः

भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य असणाऱ्यांना खरे सुख कसे मिळते? ते सर्व जातींमध्ये प्रेमपूर्वक आणि प्रयत्नाने कसे स्थापन करता येईल?

कुमारा ऊचुः - मा चिन्तां कुरु देवर्षे हर्षं चित्ते समावह । उपायः सुखसाध्योऽत्र वर्तते पूर्व एव हि

कुमार म्हणाले – देवरषी, चिंता करू नका, मनात आनंद आणा. इथेच सोपे साधन आधीपासूनच आहे.

अहो नारद धन्योऽसि विरक्तानां शिरोमणिः । सदा श्रीकृष्णदासानां अग्रणीः योगभास्करः

वा! नारद, तू धन्य आहेस, वैराग्यवानांत श्रेष्ठ आहेस, नेहमी श्रीकृष्णाच्या दासांमध्ये अग्रगण्य आहेस आणि योग्यांमध्ये सूर्यासारखा आहेस.

त्वयि चित्रं न मन्तव्यं भक्त्यर्थं अनुवर्तिनि । घटते कृष्णदासस्य भक्तेः संस्थापना सदा

तू नेहमी भक्तीच्या मार्गावर चालतोस, म्हणून श्रीकृष्णाच्या दासासाठी भक्तीची स्थापना नेहमीच तुझ्यामुळे होते, यात काहीच नवल नाही.

ऋषिर्बहवो लोके पन्थानः प्रकटीकृताः । श्रमसाध्याश्च ते सर्वे प्रायः स्वर्गफलप्रदाः

या जगात अनेक ऋषींनी वेगवेगळे मार्ग सांगितले आहेत, ते सर्व कठीण आणि श्रमाने मिळणारे असून बहुतेक वेळा स्वर्गाचे फळ देणारे आहेत.

वैकुण्ठसाधकं पन्थाः स तु गोप्यो हि वर्तते । तस्योपदेष्टा पुरुषः प्रायो भाग्येन लभ्यते

पण जो मार्ग वैकुंठाला नेतो तो खरा गुप्त ठेवला जातो; त्याचा उपदेशक क्वचितच, भाग्यानेच मिळतो.

सत्कर्म तव निर्दिष्टं व्योमवाचा तु यत्पुरा । तदुच्यते श्रृणुष्वाद्य स्थिरचित्तः प्रसन्नधीः

पूर्वी आकाशवाणीने तुला जे सत्कर्म सांगितले होते, तेच आता सांगतो; तू स्थिर मनाने आणि प्रसन्न बुद्धीने ऐक.

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च ते तु कर्मविसूचकाः

कोणी द्रव्ययज्ञ करतात, कोणी तपयज्ञ, काही योगयज्ञ करतात, तर काही स्वाध्याय आणि ज्ञानयज्ञ करतात; हे सर्व कर्म म्हणून ओळखले जातात.

सत्कर्मसूचको नूनं ज्ञानयज्ञः स्मृतो बुधैः । श्रीमद्‌भागवतालापः स तु गीतः शुकादिभिः

या सर्वांमध्ये ज्ञानयज्ञ हा सत्कर्माचा खरा चिन्ह मानला जातो; श्रीमद्भागवताचा संवाद हा शुकादिकांनी गायलेला आहे.

भक्तिज्ञानविरागाणां तद्‌घोषेण बलं महत् । व्रजिष्यति द्वयोः कष्टं सुखं भक्तेर्भविष्यति

त्या घोषाने भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्याला मोठे बळ मिळते; दोघांचे दुःख नाहीसे होते आणि भक्ताला खरे सुख मिळते.

प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमद्‌भागवतध्वनेः । कलेर्दोषा इमे सर्व सिंहशब्दाद् वृका इव

श्रीमद्भागवताच्या मार्गाचा शब्द ऐकून कलियुगातील हे सर्व दोष सिंहाच्या गर्जनेने लपणाऱ्या लांडग्यांसारखे नाहीसे होतील.

ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा । प्रतिगेहं प्रतिजनं ततः क्रीडां करिष्यति

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त अशी भक्ती, प्रेमाचा रस देणारी, घराघरात आणि प्रत्येक माणसात आनंदाने खेळू लागेल.

नारद उवाच - वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैः प्रबोधितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा

नारद म्हणाले – वेद, वेदांताचे घोष, गीतेचे पठण यामुळेही भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य हे त्रिकुट मनात जागृत होत नाही, जेव्हा—

श्रीमद्‌भागवत आलापात् तत्कथं बोधमेष्यति । तत्कथासु तु वेदार्थः श्लोके श्लोके पदे पदे

श्रीमद्भागवताचं पठण केल्यावर त्या विषयाचं खरं समज येतं; त्यातल्या गोष्टींमध्ये, प्रत्येक श्लोकात, प्रत्येक शब्दात वेदांचा अर्थ आहे.

छिन्दन्तु संशयं ह्येनं भवन्तोऽमोघदर्शनाः । विलम्बो नात्र कर्तव्यः शरणागतवत्सलाः

ज्यांचं दृष्टी नेहमी खरी असते, अशा तुम्ही सर्वांनी कृपया माझ्या मनातलं हे शंका दूर करा; कारण तुम्ही शरण आलेल्यांवर नेहमी दया करता, म्हणून इथे विलंब करू नका.

कुमारा ऊचुः - वेदोपनिषदां सारात् जाता भागवती कथा । अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलाकृतिः

कुमार म्हणाले - वेद आणि उपनिषदांचा सारांश म्हणजे भागवती कथा; म्हणूनच ती इतर सर्व कथांपेक्षा वेगळी आणि सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि तिचं फळही खास वेगळं आहे.

आमूलाग्रं रसस्तिष्ठन् नास्ते न स्वाद्यते यथा । सभूयः संपृथग्भूतः फले विश्वमनोहरः

जसं एखाद्या फळात मूळापासून टोकापर्यंत रस असतो, पण तो रस वेगळा केल्याशिवाय खरा स्वाद येत नाही, तसंच पूर्णपणे वेगळा झाल्यावर ते फळ सगळ्यांना आवडतं.

यथा दुग्धे स्थितं सर्पिः न स्वादायोपकल्पते । पृथग्भूतं हि तद्‌गव्यं देवानां रसवर्धनम्

जसं दूधात तुप असतं, पण ते वेगळं काढल्याशिवाय त्याचा स्वाद लागत नाही; आणि ते तुप वेगळं केल्यावर देवांना आनंद देतं, तसंच आहे.

इक्षूणामपि मध्यान्तं शर्करा व्याप्य तिष्ठति । पृथग्भूता च सा मिष्टा तथा भागवती कथा

जसं ऊसाच्या आतून शेवटपर्यंत साखर भरलेली असते, पण ती वेगळी काढल्यावरच गोड लागते, तशीच भागवती कथा आहे.